BAKI, AzerVoice

Beytülmal İslam hüququnda dövlət xəzinəsini, ümumi maliyyə ehtiyatlarını və dövlətə məxsus bütün mülki ifadə edən fiqhi termindir. Klassik mənbələrdə beytülmal həm mal-mülkün toplandığı və mühafizə olunduğu fiziki məkan, həm də dövlət gəlirlərinin idarə edilməsi sistemi kimi izah olunur. Bu anlayış İslam dövlət idarəçiliyində sosial ədalətin və iqtisadi nizamın təmin olunmasının əsas sütunlarından biri hesab edilir.

Beytülmal dövlətə aid bütün gəlirlərin cəmləndiyi mərkəzdir və bu gəlirlərə zəkat, xərac, cizyə, ğənimətlər, faydalar, dövlət torpaqlarından gələn gəlirlər və könüllü ianələr daxil olur. Toplanan vəsaitlər buradan ehtiyac olan sahələrə yoxsulların, yetimlərin, şəhid ailələrinin müdafiəsinə, təhlükəsizlik və infrastrukturun dəstəklənməsinə, eləcə də dövlət aparatının saxlanmasına yönləndirilir.

Beytülmalın institusional forması ilk dəfə Xəlifə Əbu Bəkr və Ömər ibn Xəttab dövründə inkişaf etdirilmişdir. Xəlifə Ömərin zamanında dövlət gəlirlərinin həcmi artdığı üçün beytülmal xüsusi idarəetmə sistemi kimi formalaşdırılmış, gəlir və xərclərin qeydiyyatı aparılmış, bölgələr üzrə maliyyə nəzarəti gücləndirilmişdir.

O dövrdə beytülmalın əsas prinsipləri aşağıdakılar idi:

Şəffaflıq: Xərclərin ictimaiyyətə açıqlanması və müsəlmanların məlumatlandırılması.
Ədalət: Ehtiyacı olmayanlara dövlət malından pay verilməməsi.
Xalqın rifahı: Əsas xərclərin yoxsulların və zəif təbəqələrin müdafiəsinə yönəldilməsi.

Bu sistem sonradan Əməvilər və Abbasilər dövrlərində daha da inkişaf etdirilərək dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Beytülmal həm dini, həm tarixi, həm də sosial-iqtisadi baxımdan İslam idarəçiliyinin mərkəzi institutlarından biridir. O, dövlətin yalnız maliyyə idarəetmə sistemi deyil, həm də ədalət, bərabərlik və ictimai rifah mexanizminin əsas dayağıdır. Müasir dövrün büdcə və sosial təminat strukturlarının bir çox elementi məhz bu modeldən qaynaqlanır.