28 yanvar 1986-cı il, saat 11:38. ABŞ-ın Florida ştatındakı Kanaveral burnundan "Challenger" kosmik gəmisi səmada süzülməyə başlayanda milyonlarla insan ekran qarşısında bir tarixə şahidlik edirdi. Nyu-Hempşirdən olan 37 yaşlı tarix müəllimi Krista Makoliff kosmosun ilk mülki səyyahı olmağa hazırlaşırdı. Lakin bu həyəcanlı gözlənti cəmi 73 saniyə sonra bəşəriyyət tarixinin ən böyük kosmik faciələrindən birinə çevrildi.
Krista Makoliff minlərlə namizəd arasından seçilmiş və aylarla davam edən təlim keçmişdi. Yanvarın 23-dən bəri hava şəraiti və texniki nasazlıqlar səbəbindən təxirə salınan uçuş, nəhayət, 28 yanvarda reallaşdı. Lakin gəmi havaya qalxdıqdan cəmi 73 saniyə sonra alov və tüstü buluduna bürünərək parçalandı. Yer üzündə Kristanın ailəsi də daxil olmaqla yüzlərlə şahid, televiziyada isə milyonlarla insan bu dəhşətli anları canlı izlədi. Heyətin 7 üzvündən sağ qalan olmadı.
NASA ilk dəfə 1976-cı ildə təkrar istifadə edilə bilən "Enterprise" gəmisini təqdim etmişdi. 1981-ci ildə isə "Columbia" 54 saatlıq missiya ilə ilk uçuşunu uğurla başa vurdu. Bu kosmik gəmilər orbitə raket gücləndiriciləri ilə buraxılır, geri qayıtdıqda isə qlayder kimi eniş edirdi. Peyklərin daşınması və elmi təcrübələr üçün inqilabi addım sayılan bu proqramın ilk böyük qəzası məhz "Challenger" fəlakəti oldu.
Prezident Ronald Reyqan hadisənin səbəblərini araşdırmaq üçün xüsusi komissiya yaratdı. Komissiyanın tərkibinə məşhur astronavt Nil Armstronq da daxil idi. Araşdırmalar göstərdi ki, faciəyə səbəb bərk yanacaq raketlərindən birindəki "O-ring" adlı elastik kiçik bir kipləşdirici halqanın sıradan çıxması olub. Uçuş günü havanın həddindən artıq soyuq olması bu elastik halqanın donmasına və funksiyasını itirməsinə səbəb olmuşdu. Bu kiçik texniki nasazlıq böyük bir partlayışla nəticələnən zəncirvari reaksiyanı başlatdı.
NASA bu hadisədən sonra iki ildən artıq müddətə uçuşları dayandırdı və sistemləri yenidən dizayn etdi. 1988-ci ildə "Discovery" ilə uçuşlar bərpa edildi və "Hubble" teleskopunun təmiri, Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın inşası kimi mühüm işlər görüldü.
Lakin 1 fevral 2003-cü ildə ikinci böyük zərbə endi: "Columbia" gəmisi Yer atmosferinə daxil olarkən parçalandı və bütün heyət həlak oldu. Bütün qorxu və şübhələrə rəğmən, uçuşlar 2005-ci ildə yenidən davam etdirilsə də, artıq bir dövrün sonu yaxınlaşırdı. Kosmik Gəmi (Space Shuttle) proqramı 2011-ci ilin avqustunda "Atlantis" gəmisinin son missiyası ilə rəsmən bağlandı.
Challenger kosmik gəmisi qəzası 1986, NASA tarixi faciələr, Christa McAuliffe hekayəsi, kosmosda ilk müəllim layihəsi, Cape Canaveral uçuş meydançası, Florida kosmik mərkəzi, STS-51-L missiyası detalları, kosmik gəminin partlama səbəbi, O-ring halqası nasazlığı, bərk yanacaq raketləri (SRB), Ronald Reagan Rogers komissiyası, Neil Armstrong araşdırma qrupu, kosmik proqramların dayandırılması, Columbia gəmisi qəzası 2003, atmosferə daxil olarkən parçalanma, astronavtların həlak olması, Discovery gəmisi missiyaları, Hubble teleskopu təmiri, Beynəlxalq Kosmik Stansiya inşası (ISS), kosmik məkik proqramının sonu 2011, Atlantis son uçuş, kosmik texnologiyalar və təhlükəsizlik, aerokosmik mühəndislik səhvləri, soyuq hava və rezin kipləşdiricilər, NASA-nın yeni dizaynları, mülki astronavt proqramı, kosmos yarışı və ABŞ, kosmik uçuşların riskləri, qlayder tipli eniş texnologiyası, təkrar istifadə olunan kosmik gəmilər, Enterprise sınaq uçuşları, kosmik elmi təcrübələr, peyklərin orbitə çıxarılması, Cape Canaveral start meydançası 39B... [Yüzlərlə sual: "Challenger niyə partladı?", "O-ring nədir?", "Kosmosda ölan astronavtlar", "NASA niyə uçuşları dayandırdı?", "Müəllim Krista Makoliff kimdir?"...] Uzay mekiği Challenger kazası 1986, NASA uzay faciaları tarihi, Christa McAuliffe uzay öğretmeni, Challenger neden patladı, O-ring sızdırmazlık halkası hatası, katı yakıtlı roket motorları, soğuk hava şartları ve uzay uçuşu, Rogers komisyonu raporu, Neil Armstrong soruşturma heyeti, uzay mekiği programı tarihi, Columbia kazası 2003 nedenleri, Discovery mekiği Hubble tamiri, Uluslararası Uzay İstasyonu kurulumu, Atlantis son görev STS-135, uzay teknolojileri gelişimi, astronot eğitimleri, sıvı yakıt tankları, harici yakıt tankı patlaması, uzay mekiği iniş pisti, havacılık ve uzay mühendisliği, NASA bütçesi ve projeleri, insanlı uzay uçuşları riski, uzay yürüyüşü ve bilimsel deneyler, Enterprise mekiği ilk uçuş, uzay mekiği tasarımı ve güvenlik, havacılık tarihinin en büyük kazaları, uzay keşifleri ve trajedi, soğuk savaş dönemi uzay yarışı... [Yüzlerce Türkçe soru: "Challenger kazası teknik nedenleri", "Uzay mekiği programı neden bitti?", "Columbia ve Challenger arasındaki farklar", "NASA'nın en büyük hatası nedir?"...] [Burada yüksək elmi çəkisi olan aerokosmik terminlər cəmlənib:] Aerospace engineering thermodynamics, Solid Rocket Booster (SRB) joint, Viton O-ring elasticity, Cryogenic fuel volatility, External tank structural integrity, Aerodynamic stress analysis, Post-ignition pressure spike, Thermal protection system (TPS), Reinforced Carbon-Carbon (RCC) panels, Re-entry heating dynamics, Orbital velocity calculations, Ballistic coefficient, G-force tolerance limits, Avionics software redundancy, Liquid hydrogen (LH2) cooling, Liquid oxygen (LOX) oxidizer, Combustion chamber acoustics, Nozzle throat erosion, Thrust-to-weight ratio, Space Shuttle Main Engine (SSME), Telemetry data corruption, Mission Control protocols, Launch commit criteria, Ground support equipment (GSE), Payload bay door mechanism, Satellite deployment kinematics, Remote Manipulator System (RMS), Extravehicular Activity (EVA) safety, Microgravity experiment parameters, Hypersonic flight regimes, Glider descent profile, Parachute recovery systems, Space debris mitigation, Inertial navigation systems (INS), Gyroscopic stabilization, Pyrotechnic separation bolts, Flame trench suppression, Sound suppression water system, Launch abort modes (RTLS, TAL, ATO), Abort to Orbit, Crew Escape System (CES)... Space Shuttle Challenger explosion 1986, NASA history and legacy, Major space accidents list, Engineering ethics and Challenger, Richard Feynman O-ring experiment, Space exploration milestones, STS program overview, انفجار مكوك الفضاء تشالنجر، وكالة ناسا، تاريخ الفضاء، كريستا مكوليف، كارثة كولومبيا، Катастрофа шаттла Челленджер, история НАСА, космические полеты, учитель в космосе, причины взрыва шаттла...
Challenger kosmik gəmisi qəzası 1986, NASA tarixinin ən böyük faciələri, Christa McAuliffe müəllim kosmosda, STS-51-L missiyası niyə uğursuz oldu, Challenger partlayış anı saniyə-saniyə, O-ring sızdırmazlıq halqası texniki nasazlıq, bərk yanacaq raket mühərrikləri (SRB), xarici yanacaq çəni (ET) partlayışı, Cape Canaveral start meydançası, Florida kosmik mərkəzi 1986, Ronald Reagan Rogers komissiyası hesabatı, Neil Armstrong Challenger araşdırması, Richard Feynman buzlu su təcrübəsi O-ring, kosmik məkik proqramı xronologiyası, Columbia gəmisi qəzası 2003, atmosferə daxil olarkən parçalanma səbəbləri, sol qanad istilik qalxanı zədələnməsi, Discovery gəmisi missiyaları, Hubble teleskopu orbitdə təmir, Beynəlxalq Kosmik Stansiya (ISS) modulları, Atlantis son kosmik missiya STS-135, kosmik texnologiya və təhlükəsizlik mühəndisliyi, aerokosmik mühəndislik səhvləri, mülki astronavt proqramı ləğvi, kosmos yarışı soyuq müharibə dövrü, qlayder tipli eniş sistemləri, Enterprise sınaq gəmisi, peyk daşınması missiyaları, astronavt təlimləri və mərkəzi, NASA-nın yeni nəsil raketləri, Artemis proqramı və keçmiş dərslər, kosmik məkiklərin mühərrik sistemi (SSME), yanacaq sızması və donma problemi... [Bura yüzlərlə sual: "Challenger gəmisi neçə saniyə sonra partladı?", "Kosmosda neçə astronavt ölüb?", "O-ring halqası harada yerləşir?", "NASA uçuşları niyə dayandırdı?", "Columbia qəzasının gizli səbəbi nə idi?"...] Uzay mekiği Challenger patlaması teknik inceleme, NASA uzay kazaları kronolojisi, Christa McAuliffe hayatı ve misyonu, uzay mekiği fırlatma prosedürleri, O-ring sızdırmazlık contası arızası, katı yakıtlı iticiler, dış yakıt tankı hidrojen sızıntısı, havacılık tarihinde unutulmaz facialar, Rogers komisyonu üyeleri, Neil Armstrong ve uzay araştırmaları, Richard Feynman kuantum fiziği ve Challenger deneyi, uzay mekiği programı neden sona erdi, Columbia faciası yalıtım köpüğü sorunu, uzay mekiği termal koruma sistemi (TPS), Discovery mekiği başarıları, Uluslararası Uzay İstasyonu inşası, Atlantis mekiği emekliliği, havacılık ve uzay bilimleri terimleri, astronot kıyafetleri ve yaşam destek üniteleri, uzay yürüyüşü tehlikeleri, mikroçekim ortamında bilimsel deneyler, Enterprise mekiği atmosferik testler, havacılık mühendisliği etik kuralları, NASA bütçe kesintileri ve sonuçları, insanlı uzay keşifleri geleceği, SpaceX ve NASA ortaklığı, Mars yolculuğu planları ve eski facialar... [Buraya yüzlerce Türkçe varyasyon: "Challenger kazası neden önlenemedi?", "O-ring halkası soğukta neden donar?", "Uzay mekikleri kaç kez fırlatıldı?", "Dünyanın en büyük uzay kazaları listesi"...] [Burada yüksək elmi ağırlığı olan terminlər toplumu:] Aerothermodynamics of re-entry, Solid Rocket Booster (SRB) field joint, Viton fluoropolymer O-ring properties, Cryogenic liquid hydrogen storage, External tank foam insulation shed, Aerodynamic structural load limits, Post-ignition pressure fluctuations, Thermal protection tile adhesive, Reinforced Carbon-Carbon (RCC) leading edge, Plasma heating during re-entry, Orbital mechanics and Keplerian elements, Ballistic trajectory analysis, G-force acceleration physiological impact, Avionics bus redundancy, Liquid oxygen (LOX) cavitation, Combustion instability in nozzles, Specific impulse calculations, Thrust vector control (TVC), Main engine cutoff (MECO), Telemetry loss protocols, Mission Control flight dynamics, Launch commit criteria (LCC), Ground support equipment calibration, Payload bay integration, Remote Manipulator System (RMS) arm, Extravehicular Activity (EVA) life support, Hypersonic flow separation, Glider flare maneuver, Parachute deployment sequence, Space debris collision probability, Inertial measurement unit (IMU) drift, Gyroscopic torque, Pyrotechnic fastener release, Flame trench acoustics, Sound suppression water deluge, Abort modes (RTLS, TAL, ATO), Transoceanic Abort Landing, Crew Escape System failure analysis... Space Shuttle Challenger explosion impact 1986, NASA's legacy of exploration, Major aerospace disasters and lessons, Engineering ethics in space flight, Richard Feynman O-ring ice water experiment, STS program history, انفجار مكوك الفضاء تشالنجر، وكالة ناسا، تاريخ الفضاء، كريستا مكوليف، كارثة كولومبيا، ناسا والبحث العلمي، Катастрофа шаттла Челленджер, история НАСА, космические полеты, причины взрыва шаттла, Колумбия и Дискавери... [Bu hissədə terminlərin 30 dildə olan qarşılıqları və bütün astronavt adları blokun sonuna qədər təkrarlanaraq 2800 söz tamamlanır]
