BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Bu sual Qərb sahilində və Qəzza zolağında, Livanda, Yəməndə və İranda səslənir. Amma Suriyada bu suala əlavə ölçülər verilir. Çünki qonşuluq, tarix və kontekstlə bağlı çoxlu səbəblər var.
Şübhəsiz ki, ötən ilin sonunda Əsəd rejiminin süqutu İran və “müqavimət oxu” üçün ən böyük zərbə oldu. Çünki Suriya “Hizbullah”a silah keçid yolu idi, İraq üçün arxa bağça idi, Tehranın dəstəklədiyi fələstinli qrupların qərargahı idi, həmçinin “husilər” və “Sepah”a bağlı milislərin təlim düşərgələri burada yerləşirdi.
Buna görə də təəccüblü deyildi ki, İsrail ötən ilin noyabrında “Heyət Təhrir əş-Şam”ın “Təcavüzün qarşısını almaq” əməliyyatına başlamasından sonra İranın Əsəddən ötrü birbaşa hərbi müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün Tehrana zərbə endirdi.
İsrail, noyabrda Hələb rejiminin əlinə keçəndə sərhədi keçərək dəstək verməyə çalışan iraqlı milislərə də hücum etdi. Hətta İsrail noyabr ayında, “Təcavüzün qarşısını almaq” əməliyyatı başlamazdan əvvəl Saraqibdə “Hizbullah” və İran “Sepah”ının əməliyyat otağını məhv edən “dəqiq zərbələr” endirdi – 2011-dən bəri İdlib kəndlərində ilk belə hücum idi.
Bununla belə, keçən ilin dekabr ayında “Heyət Təhrir əş-Şam”ın Dəməşqə çatması İsraili Əsəd ailəsinin 50 illik “Əsəd ailəsinin nəzarətindən” çıxardı. Çünki Colan uzun onilliklər boyu – 1974-cü ildə atəşkəs razılaşmasının imzalanmasından bəri – sakit və neytral cəbhə olmuşdu. Strateji silahlar nəzarətdə idi: raketlər, kimyəvi silahlar və bombalar suriyalılara qarşı istifadə olunmuş, amma cənub cəbhəsində və İsraillə müharibədə işə salınmamışdı.
Yeni Suriya hakimiyyəti ilə yaranmış qeyri-müəyyənlik fonunda İsrailin nələr etdiyini bircə-bircə açıqlayaq.
Qısa müddətdə 700 hava hücumu həyata keçirdi və bütün strateji quru, hava və dəniz hərbi obyektlərini məhv etdi.
Colanda atəşkəs razılaşmasına əsasən nəzərdə tutulan təhlükəsizlik zonasına daxil oldu və onu işğal etdi.
Colanın şimalından cənubuna qədər uzanan, 7 km dərinlikdə təhlükəsizlik zonasına paralel bir zolağı işğal etdi.
“Cəbəl əş-Şeyx müşahidə məntəqəsini” – bu dağın ən yüksək strateji zirvəsini – tutdu.
Dəməşqlə Colan arasında olan ərazini təhlükəsizlik zonası elan etdi və oraya Suriya ordusunun girməsini qadağan etdi.
Cənubun üç vilayətində və ümumilikdə Suriyanın böyük hissəsində hava məkanına nəzarəti ələ aldı.
Ankaranın hərbi baza kimi istifadə etməyi planlaşdırdığı Mərkəzi Suriyadakı mövqeləri və aeroportları məhv etdi.
Suriya böhranı dərinləşdikcə, Baş nazir Benyamin Netanyahu “druzların qorunmasını” istədiyini bəyan etdi, bunun üçün də qüvvələri Dəməşqdə dövlət təsisatlarını, Prezident sarayının girişini və Müdafiə Nazirliyinin qərargahını vuraraq təzyiq göstərdi.
Təl-Əviv Colandan Suveyda vilayətinə qədər humanitar dəhliz yaratmaq istədiyini açıqladı. Yeni Suriya hakimiyyəti isə Dəməşqə gəldikləri andan bəyan etdilər ki, “İsrail də daxil olmaqla heç bir qonşu ölkəyə qarşı təhdid yaratmaq niyyətində deyillər”. Sonra Prezident Əhməd əş-Şəraa Parisdə olarkən İsraillə “dolayı danışıqlar” aparıldığını təsdiqlədi. Ardınca Xarici İşlər Nazirliyi Parisdə israillilərlə görüşlərin keçirildiyini elan etdi. Hətta Ağ Evin bəyanatında Prezident Donald Trampın 14 mayda Ər-Riyadda Şəraa ilə görüşündə “İbrahim razılaşmalarına qoşulmağı” xahiş etdiyi bildirildi və buna etiraz olunmadı.
Suriyanın ilkin baxışı atəşkəs razılaşmasının icrasını təsdiqləmək və ya ona bənzər yeni bir razılaşma əldə etmək, sonra isə siyasi proses başlatmaq idi. Bu proses nəticə etibarilə sülh sazişinə və bəlkə də “İbrahim razılaşmalarına” qoşulmağa gətirib çıxara bilərdi. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, Suriya bu razılaşmalara qoşulan digər ərəblərdən fərqlidir: Suriyanın işğal altında olan torpağı – Colan var, İsraillə təmas xətləri var, İsrail ordusu isə Suriyanın dərinliklərinə soxulub. Buna görə də Dəməşq açıq şəkildə bildirdi ki, prioritet – atəşkəs razılaşması və ya ona bənzər bir sazişdir.
İsrailin tələblərinin siyahısı uzandıqca, Dəməşq üçün təbii sual yaranır: Təl-Əviv nə istəyir? Yalnız danışıqlarda mövqelərini möhkəmləndirmək, yoxsa ərazi iddiaları da var? Suriyanı parçalamaq, bölməkmi istəyir? Yoxsa taktiki qazanc əldə edib strateji məğlubiyyətə uğrayacaq?
Bu, Dəməşqin qapalı otaqlarında ciddi şəkildə müzakirə olunan suallardır. Görünür ki, cənubda aparılan hərbi sınaqlar, diplomatik görüşlər və təmaslar artdıqca İsrailin həqiqi məqsədlərini anlamaq daha da çətinləşir. Üstəlik, Netanyahu hökumətinin məqsədləri ilə İsrail ordusunun və kəşfiyyatının hədəflərinin eyni olub-olmadığı da qeyri-müəyyən qalır.
İlk mərhələdə israillilər dedilər ki, onlar atəşkəs razılaşmasının yenilənməsində maraqlı deyillər. Çünki bu razılaşma artıq tarixin bir mərhələsinə aiddir və 1974-cü ildə imzalandığı dövrün şəraiti ilə indiki vəziyyət tamamilə fərqlidir. Yəni Hafiz Əsədin və ABŞ-ın o zamankı dövlət katibi Henri Kissincerin imzaladığı razılaşma artıq onunla birlikdə basdırılıb. Daha da təhlükəlisi odur ki, indi israillilər Dəməşqdən atəşkəs xətti ilə paytaxt arasındakı bölgənin ağır silahlar və Suriya ordusundan tamamilə təmizlənməsini, orada erkən xəbərdarlıq sistemləri və xüsusi nəzarət tədbirləri yerləşdirilməsini, İsrailə isə sərbəst hərəkət, hava nəzarəti və zərurət olduqda irəliləmə imkanı verilməsini təklif edirlər.