BAKI,AzerVocie Analitik Təhlil Mərkəzi
Əməvilər dövrünün elmi irsinə dair əlimizdə kifayət qədər sübut yoxdur. İslamın ilk dövrlərində ərəblər müxtəlif elmlərlə, xüsusilə də Yunan dilində yazılmış tibbi əsərlərin Cündişapurda süryanicəyə tərcüməsi sayəsində, maraqlanırdılar. Hətta peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmməd də “elmi cəhətdən təhsilli ilk ərəb həkimi” kimi tanınan Haris ibn Kələdəni (ö. 670) tanıyırdı. Müsəlmanlar elmə böyük önəm verdiklərindən, Bizans və Sasani imperiyalarına aid elmi mərkəzləri fəth zamanı dağıtmayıb qoruyub saxladılar. Cündişapur şəhəri İslam dünyası üçün əhəmiyyətli bir elm mərkəzi olmuşdu və buradakı alimlər Əməvilərin paytaxtı olan Şama köçərək İslam elmlərinin əsasını qoymuşdular.
Əməvilər dövründən sonra Abbasilər dövründə İslam elmi öz zirvəsinə çatdı. Xəlifə Mənsurun hakimiyyəti dövründə Bağdad şəhəri yeni bir cəmiyyətin və elmi mərkəzin əsasını qoydu. Bu dövrdə Hindistan, Bizans və İrandan gələn alimlər Bağdad, Bəsrə və Kufədə toplaşaraq İslam elminə mühüm töhfələr verdilər. Əvvəlcə bütün əsərlər ərəb dilinə tərcümə edilirdi, yeni terminlər yaranır, yaradıcılıq qabiliyyəti artırdı.
O dövrdə müsəlman alimlərinin adları çox vaxt qeydə alınmasa da, onların elmi uğurları unudulmazdır. Məsələn, müsəlmanlar Yunan həndəsəsi ilə tanış olmadan belə, dairənin çevrəsini “pi” əmsalından daha dəqiq hesablaya bilirdilər. Astronomiya sahəsində də böyük nailiyyətlər qazanılmışdı. Uilyam C. Kaufman qeyd edir ki, “Göy üzündə ən parlaq ulduzların çoxu ərəb mənşəlidir”, məsələn: Alkaid, Mizar, Alioth, Megrez, Dubhe, Pheebe və Maraq. Ərəbcə adlar latınlaşdırılaraq dəyişdirilmiş, amma mənşəyi itməmişdi.
Abbasilərin ilk dövrlərində astronomiya və riyaziyyat sahəsində elmi fəaliyyət nisbətən az idi. Bunun səbəbi İslam dünyasının geniş əraziləri, xüsusilə Məkkənin mövqeyi və namaz vaxtlarının hesablanması ilə bağlı idi. Hesablamaların dəqiqliyi çox mühüm idi və əsrlərlə bu sahəyə böyük diqqət göstərilmişdi.
Abbasilər dövründə Darül-Hikmə kimi elmi müəssisələr və kitabxanalar yaradıldı. Kitabxanalarda müxtəlif sahələr üzrə zəngin əlyazmalar toplanırdı. Qahirədə yaradılan və qırx otaqdan ibarət olan kitabxana elmin inkişafında əvəzsiz rol oynadı.
Müsəlmanlar yer üzündə ən qədim elmi cihaz sayılan yunan astrolabını inkişaf etdirərək astronomiyada geniş istifadə etdilər. Bu cihaz VI əsrdə Simplikiy, Filoponus və Seberus Seboxt tərəfindən təsvir edilsə də, müsəlmanlar onu təkmilləşdirərək öz adları ilə məşhurlaşdırdılar. Astrolab astronomiyada ən mürəkkəb cihaz sayılırdı. Həmçinin kadrant, həlqəli astrolab, diyopter, kompas, günəş saatı və ekvatoryum kimi cihazlar da müsəlman alimlərinin ixtirası idi.
Əlkimya sahəsində Cabir ibn Həyyan (ö. 803) böyük rol oynamışdır. Onun əlkimya haqqında əsərləri kimyanın əsasını qoydu. O, təcrübələr apararaq metalları və kimyəvi maddələri təsnif etdi. Cabirin əsərlərində “alkali”, “antimon”, “imbik” kimi ərəb mənşəli terminlər Avropa dillərinə keçmişdir. Onun laboratoriya təcrübələri və elmi metodlara ciddi yanaşması müasir kimyanın əsasını qoymuşdur. Cabirin latınlaşdırılmış adı “Geber” Avropada uzun müddət məşhur idi.
Əlkimya sahəsində digər məşhur alim Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Zəkəriyyə əl-Razi idi (hicri 254-313 / miladi 854-925). Razi həm kimya, həm də təbabət sahəsində böyük nüfuz qazanmışdı. Onun “Kitabül-əsrar” adlı əsəri latın dilinə tərcümə edilərək Avropada geniş yayılmışdı. O, kimya biliklərini həkimlikdə də tətbiq edərək təcrübəyə əsaslanan elmi yanaşmanı gücləndirmişdi.
İbn Sina da farmakologiya sahəsində mühüm əsərlər yazmış və mineralların təsnifi ilə məşğul olmuşdu. Onun “əl-Qanun fit-Tibb” və “Kitabüş-Şifa” adlı əsərləri orta əsrlərdə tibb və kimya elminin əsas mənbələrindən biri olmuşdur.
Beləliklə, Əməvilər və Abbasilər dövründə müsəlman alimlərinin elmə verdiyi töhfələr İslam dünyasının inkişafında həlledici rol oynamışdır.