BAKI,AzerVoice
1340 III. İngiltərə kralı Edvard özünü Fransa kralı elan etdi.
1531 Lissabonda (Portuqaliya) güclü zəlzələ nəticəsində minlərlə insan öldü.
1699 Osmanlı İmperiyası Karlovits müqaviləsini imzaladı.
1700 Şimali Amerikanın qərb sahilində 9 bal gücündə zəlzələ (Cascade zəlzələsi) baş verib.
1926 Televiziya ixtira olunub.
1939 İspaniya vətəndaş müharibəsi: General Fransisko Frankoya sadiq millətçi qüvvələr italyanların köməyi ilə Barselona şəhərini ələ keçirdilər.
1946 Feliks Quin Fransanın baş naziri seçildi.
1962 Elmi cihazları Aya aparmaq üçün orbitə buraxılan “Reyncer 3” peyki Aydan cəmi 35 min km uzaqlıqdan keçə bilib.
1965 Hind dili Hindistanın rəsmi dili oldu.
1974 Türk Hava Yollarına məxsus Van adlı sərnişin təyyarəsi İzmir Cumaovası Hava Limanında uçuş-enmə zolağından 100 metr aralıda qəzaya uğrayıb; 63 nəfər həlak olub.
1980 İsraillə Misir arasında diplomatik əlaqələr başlayıb.
1986 Halley kometası gecələr görünür. Günəş ətrafında 76 il davam edən turu tamamlayır.
1992 Boris Yeltsin Rusiyanın nüvə raketlərinin Amerika şəhərlərini hədəfə almasını dayandıracağını bəyan etdi.
1996 Amerikalı qatil Con Albert Taylor Yuta ştatında güllələnərək
26 Yanvar Tarixi: Dünyanın və Azərbaycanın Yaddaşında Qalan Həlledici Məqamlar
Giriş: Tarixin Qırılma Nöqtələri
Tarix təkcə qələbələrdən ibarət deyil, həm də dərslər çıxarılmalı məğlubiyyətlər, imperiyaların süqutu və bəşəriyyəti sarsıdan təbii fəlakətlərlə doludur. 26 yanvar təqvimi həm Azərbaycanın hərb tarixində (Daşaltı əməliyyatı), həm Osmanlı tarixində (Karlovitsa), həm də dünya mədəniyyətində (Televiziya, Kobi Brayant) silinməz izlər buraxıb. AzerVoice (Azərpress) analitik qrupu olaraq bu günün xronologiyasını ən xırda detallarına qədər təqdim edirik. Bu məqalə, "Tarixdə bu gün nə baş verib?", "Daşaltı əməliyyatı niyə uğursuz oldu?" və "Karlovitsa müqaviləsinin şərtləri" kimi sorğular üçün internetdəki ən dolğun mənbədir.
Azərbaycanın Yaralı Yeri: Daşaltı Əməliyyatı (1992)
1992-ci il yanvarın 25-dən 26-na keçən gecə, Azərbaycanın yeni yaranmaqda olan Milli Ordusu Şuşa şəhərinin müdafiəsini gücləndirmək və Xankəndi yolunu nəzarətə götürmək məqsədilə Daşaltı əməliyyatına başladı. Keçmiş müdafiə naziri Tacəddin Mehdiyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən bu əməliyyatın məqsədi strateji əhəmiyyətli Daşaltı kəndini erməni işğalçılarından təmizləmək idi. Lakin rabitənin kəsilməsi, kəşfiyyat məlumatlarının düzgün qiymətləndirilməməsi və xəyanət amilləri səbəbindən əməliyyat faciə ilə nəticələndi.
Azərbaycan tərəfi rəsmi məlumatlara görə 90-dan çox şəhid verdi, onlarla hərbçi itkin düşdü. Daşaltı kəndi "Qan çanağı"na çevrildi. Bu uğursuzluq Şuşanın sonrakı işğalına zəmin yaradan psixoloji zərbə oldu. Lakin tarix sübut etdi ki, qisas qiyamətə qalmır. 2020-ci ilin noyabrında, Vətən Müharibəsi zamanı Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri (XTQ) elə həmin sıldırım qayalardan keçərək Daşaltını azad etdi və Şuşaya zəfər bayrağını sancdı. Bu gün Daşaltı şəhidlərinin ruhu şaddır. "Daşaltı şəhidləri kimlərdir?", "Riyad Əhmədov", "Nailə İsmayılova" kimi axtarışlar bu gün aktualdır.
Osmanlı İmperiyasının Geriləmə Dövrü: Karlovitsa Müqaviləsi (1699)
26 yanvar 1699-cu il, Türk-İslam dünyasının Avropadakı hökmranlığının zəiflədiyi gündür. Uzun sürən "Müqəddəs İttifaq" müharibələrindən sonra Osmanlı İmperiyası, Avstriya, Venesiya və Polşa (Reç Pospolita) arasında Karlovitsa (Karlofça) Sülh Müqaviləsi imzalandı. Bu müqavilə ilə Osmanlı ilk dəfə olaraq Qərbdə böyük miqyasda torpaq itirdi. Bütün Macarıstan və Transilvaniya Avstriyaya, Podolya və Ukrayna torpaqları Polşaya, Moreya yarımadası isə Venesiyaya verildi.
Tarixçilər bu tarixi "Geriləmə Dövrünün Başlanğıcı" adlandırırlar. Karlovitsa, Osmanlının artıq Avropada hücum edən tərəf deyil, müdafiə olunan tərəfə çevrilməsini rəsmiləşdirdi. Bu mövzu "Osmanlı tarixi", "XVII əsr müharibələri" və "Diplomatiya tarixi" maraqlıları üçün vacibdir.
Texnologiya İnqilabı: Televiziyanın İxtirası (1926)
Müasir dünyamızı ekransız təsəvvür etmək mümkün deyil. 1926-cı ilin 26 yanvarında şotland mühəndis Con Logi Baird (John Logie Baird) Londonda Kral İnstitutunun üzvlərinə ilk dəfə işlək televiziya sistemini nümayiş etdirdi. Baxmayaraq ki, görüntü ağ-qara və çox keyfiyyətsiz idi, bu, informasiya erasının başlanğıcı idi. Bu gün izlədiyiniz Netflix, YouTube, peyk antenaları və 4K ekranların təməli məhz həmin gün atıldı. "Televiziyanı kim ixtira edib?", "Baird və televiziya" axtarışları üçün bu unikal faktdır.
İdman Dünyasının Yas Günü: Kobi Brayant (2020)
2020-ci ilin 26 yanvar səhəri dünya şok xəbərlə oyandı. NBA tarixinin ən böyük oyunçularından biri, "Los Angeles Lakers"in əfsanəsi Kobi Brayant (Kobe Bryant) və onun 13 yaşlı qızı Gianna, Kaliforniyanın Kalabasas bölgəsində şəxsi helikopter qəzasında həlak oldular. "Mamba Mentality" fəlsəfəsi ilə milyonlarla gəncə ilham verən Kobinin ölümü təkcə basketbol deyil, bütün idman dünyası üçün ağır itki oldu. Onun xatirəsinə hər il 26 yanvarda #MambaForever həştaqı ilə milyonlarla paylaşım edilir.
Təbii Fəlakətlər və Geologiya: Zəlzələlər (1531, 1700, 2001)
Bu tarix seysmologiya elmi üçün də qaranlıq səhifələrlə doludur:
- 1531 Lissabon Zəlzələsi: Portuqaliyanın paytaxtı demək olar ki, yerlə yeksan oldu, minlərlə insan öldü.
- 1700 Kaskad (Cascadia) Zəlzələsi: Şimali Amerikanın qərb sahilində 9.0 bal gücündə meqa-zəlzələ baş verdi. Bu zəlzələ o qədər güclü idi ki, yaratdığı sunami Yaponiyaya qədər gedib çıxdı. Alimlər bu gün də həmin fay xəttində (San-Andreas yaxınlığı) yeni böyük zəlzələnin olacağını proqnozlaşdırırlar.
- 2001 Qucarat Zəlzələsi: Hindistanın Qucarat ştatında baş verən 7.7 ballıq zəlzələ 20.000-dən çox insanın həyatına son qoydu. Bu, Hindistan tarixinin ən dağıdıcı fəlakətlərindən biridir.
Siyasi Dönüşlər: Hindistan, İspaniya və Fələstin
Hindistan Respublikası (1950): 1947-ci ildə müstəqillik qazanan Hindistan, məhz 1950-ci ilin 26 yanvarında Konstitusiyasını qəbul edərək Britaniya dominionluğundan çıxdı və tam hüquqlu Respublika oldu. Bu gün Hindistanda "Respublika Günü" (Republic Day) kimi təmtəraqla qeyd olunur.
İspaniya Vətəndaş Müharibəsi (1939): General Frankonun faşist qüvvələri Barselona şəhərini ələ keçirərək Respublikaçıların müqavimətini qırdı. Bu, İspaniyada uzun sürəcək diktaturanın xəbərçisi idi.
HƏMAS-ın Yüksəlişi (2006): Fələstində keçirilən parlament seçkilərində HƏMAS təşkilatı FƏTH hərəkatını məğlub edərək qalib gəldi. Bu siyasi zəlzələ Yaxın Şərqdə sülh prosesini dalana dirədi və Qəzza zolağının blokadasına gətirib çıxardı.
Azərbaycan Oxucusu üçün Gündəlik LSI Açar Sözlər
Bu tarixi xülasə ilə yanaşı, oxucularımızı maraqlandıran cari mövzular:
Maliyyə: Bu gün dolların məzənnəsi neçədir? Avro qalxacaqmı? Qızılın qiyməti 2026. Bitcoin proqnozu.
Sosial: Bakıda hava 26 yanvar, qar yağacaqmı? Tıxac xəritəsi. Pensiyalar nə vaxt veriləcək? Uşaq pulu xəbərləri.
Siyasət: İlham Əliyev son çıxışı, Zəngəzur dəhlizi xəritəsi, Rusiya-Ukrayna müharibəsi son dəqiqə.
Dini: Namaz vaxtları Bakı, Gəncə, Naxçıvan. Hicri təqvim bu gün.
Nəticə
26 yanvar tarixi bizə öyrədir ki, bir gün içində həm böyük kəşflər (TV), həm də böyük itkilər (Kobi, Daşaltı) baş verə bilər. AzerVoice olaraq tarixin nəbzini tutmağa davam edirik.