BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

İran prezidenti Məsud Pezeşkian etirazçı vətəndaşlarla davranışda təhlükəsizlik yanaşmasına əl atılmaması barədə göstəriş verib. Məqsəd milli təhlükəsizliyə xələl gətirilməməsidir. Bu vaxt məhkəmə hakimiyyətinin rəhbəri Qulam Hüseyn Möhseni Eceyi ritorikanı sərtləşdirərək “iğtişaş törədənlər” və “düşmənə yardım edənlər” adlandırdığı şəxslərə qarşı heç bir güzəştə yol verilməyəcəyini bəyan edib, ABŞ və İsraili sabitliyi pozmağa cəhd göstərməkdə ittiham edib.

Etirazlar Tehranda, xüsusilə “Böyük Bazar” ərazisində genişlənib. Tacirlərin ardıcıl ikinci gündür tətili davam edir, zərgərlik, parça və xalça bölmələrində mağazalar bağlanıb. “15 Xordad” meydanı və zərgərlər bazarı ətrafında metal qapıların endirildiyini göstərən foto və videolar yayılıb; bazara aparan keçid və küçələrdə gücləndirilmiş təhlükəsizlik tədbirləri müşahidə olunur.

Diqqətçəkən addım olaraq Tehran Metrosu paytaxtın əsas xəttinin “15 Xordad” stansiyasında “növbəti bildirişədək” dayanmayacağını elan edib. Bu qərar vətəndaş axınını məhdudlaşdırmaq cəhdi kimi dəyərləndirilir. Eyni zamanda paytaxtın mərkəzi və cənub bölgələrində ayrı-ayrı toplaşmalar və toqquşmalar barədə məlumatlar yayılıb.

Yerli hesabatlar və paylaşılan videolara görə, etirazlar “Sədi” küçəsini, “Həsənabad” və “Xomeyni” meydanlarının ətrafını, eləcə də “Azəri” yolayrıcını əhatə edib; bahalaşma və inflyasiyaya qarşı şüarlar səsləndirilib. Tehranın şərqində “Şəmiran-e No” bölgəsindəki “Qədir” meydanı ətrafından yayılan kadrlarda təhlükəsizlik qüvvələrinin gözyaşardıcı qazdan istifadə etdiyi, İranın ali rəhbəri Əli Xamenei əleyhinə şüarların səsləndiyi görünür.Etiraz dalğası, o cümlədən bəzi bazarlarda tətil və gecə vaxtı pərakəndə toplaşmalar bir sıra şəhərlərə yayılıb. Şiraz, Məşhəd, Qum, Bəndər-Abbas, Kirmanşah, Bojnurd, Qəzvin, Kirman, Rəşt, Nişabur, Kazrun, Şəhrəkord, İsfahan, Əhvaz və Təbrizdə, eləcə də digər şəhərlərdə etirazların yenidən başladığını göstərən videolar yayılıb.

Bu hadisələr çərşənbə axşamı gecəsi bir sıra İran şəhərlərində davam edən gecə etirazlarından sonra baş verib. İlamda etirazçılar müxtəlif məhəllələrdə küçələrə çıxaraq hakimiyyət əleyhinə şüarlar səsləndiriblər. Torbat Heydəriyyədə digər şəhərlərlə həmrəylik toplaşmaları keçirilib; xüsusi təyinatlıların geniş yerləşdirilməsi müşahidə olunub. Qəzvinin Əlvənd şəhərindən yayılan görüntülərdə toplaşmalar və atəş səsləri eşidilir, Fars vilayətinin Nirez şəhərində isə təhlükəsizlik qüvvələrinin etirazçılara qarşı gözyaşardıcı qazdan istifadə etdiyi bildirilir.

Bazar tətillərinin genişlənməsi fonunda valyuta bazarında rekord səviyyələr qeydə alınıb: Tehranın qeyri-rəsmi bazarında dolların qiyməti 1,48 milyon riala yaxınlaşıb, mübadilə məntəqələri satış qiymətini 1,47 milyon rial olaraq açıqlayıb. Hesabatlarda dolların bahalaşmasının rialın dəyərdən düşməsini və alıcılıq qabiliyyətinin azalmasını əks etdirdiyi, bunun da etiraz dalğasının əsas hərəkətverici amillərindən biri olduğu vurğulanır.

Rəsmi mövqelərdə fərqlilik var

Prezidentin icra məsələləri üzrə müavini Məhəmməd Cəfər Qaimpənah bildirib ki, Pezeşkian hökumət iclasında etirazçılarla davranışda təhlükəsizlik metodlarından yayınmağın vacibliyini vurğulayıb ki, bu, milli təhlükəsizliyə toxunmasın. O, dinc etirazlarla zorakılıq əməllərinin fərqləndirilməsinin vacibliyini qeyd edib və “silah və ya bıçaqla polis və hərbi obyektlərə hücum edənlərin iğtişaş törədən sayılmalı və etirazçılardan ayrılmalı olduğunu” deyib.

Hökumət sözçüsü Fatimə Mühacirani də Pezeşkianın sözlərini sitat gətirərək bildirib ki, “vətəndaşlarla və etirazçılarla dialoqda xalqın etirazlarının başqa tərəflər tərəfindən mənimsənilməsinə yol verilməyəcək”.

Keçmiş islahatçı deputat Mahmud Sadeqi məhkəmə hakimiyyətinin rəhbərinin hədələrini tənqid edərək bunu “başqalarının meydanında oynamaq” adlandırıb, təhlükəsizlik qüvvələrini etirazçılara hörmət göstərməyə və sərt şüarlara, hətta emosional hərəkətlərə qarşı dözümlülüyü artırmağa çağırıb.

Məhkəmə xəttinin sərtləşməsi

Bunun əksinə olaraq, Möhseni Eceyi etirazçıları “iğtişaşçılar” adlandırıb, küçələrə çıxanların düşmənlərin məqsədlərinə xidmət etdiyini iddia edərək güzəştə yer qalmadığını bildirib. O, təqsirləndirilənlərin “tez, eyni zamanda dəqiq və qanuni meyarlara uyğun” mühakimə ediləcəyini deyib və bazar etirazlarının “rejimlə qarşıdurma” demək olmadığını vurğulayıb.

Hüquq-müdafiə təşkilatları etirazların ilk günlərində onlarla insanın həlak olduğunu və minlərlə şəxsin saxlanıldığını bildirir. Kürd hüquq-müdafiə təşkilatı Hengaw azı 27 nəfərin öldüyünü, 10 gün ərzində 1500-dən çox şəxsin saxlanıldığını açıqlayıb. HRANA agentliyi isə ölənlərin sayının azı 36-ya çatdığını, 2076 nəfərin həbs edildiyini bildirib.

Oslo mərkəzli İran İnsan Haqları Təşkilatının məlumatına görə, saxlanılanların sayı min nəfəri keçib; etirazlar 31 vilayətdən 28-ni və təxminən 80 şəhəri əhatə edib. Tehran valisi Məhəmməd Sadiq Mötəmədian isə vilayətdə ölüm faktının qeydə alınmadığını deyib, vandalizm və toqquşmaların “artıq etiraz adlandırıla bilməyəcəyini” vurğulayıb. Hakimiyyət azı iki təhlükəsizlik əməkdaşının öldüyünü, 10-dan çoxunun yaralandığını təsdiqləyib.

Təhlükəsizliklə bağlı başqa bir hadisədə İran mediası çərşənbə günü sübh tezdən Bəlucistan vilayətinin İranşəhr şəhərində polis əməkdaşı Mahmud Həqiqətin naməlum silahlılar tərəfindən atəşə tutularaq öldürüldüyünü yazıb. Mehr agentliyi hücumu “Ceyş əl-Ədl” üzvlərinin törətdiyini, məhkəmə hakimiyyətinə bağlı Mizan isə hücumçuların müəyyənləşdirilməsi üçün tədbirlərin davam etdiyini bildirib. Digər tərəfdən, Bəlucistanda yeni yaradılmış yarıhərbi “Xalq Mücahidləri Cəbhəsi” İranşəhrdə “Şəhrədraz” məntəqə rəisinin öldürülməsinə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünü açıqlayıb.

Tehran və İlam vilayətlərində təhlükəsizlik qüvvələrinin xəstəxanaya müdaxiləsi ilə bağlı araşdırmalar fonunda səhiyyə naziri Məhəmməd Rza Zəfərqəndi yaralı etirazçıların xəstəxanalardan çıxarılmasını təkzib edib və buna yol verilməyəcəyini bildirib. O, “Sina” xəstəxanasında gözyaşardıcı qazın buraxılmadığını, lakin məsələ ilə bağlı araşdırmanın vacibliyini qeyd edib, tibb müəssisələrinə və təcili yardım maşınlarına hücumların qəbuledilməz olduğunu vurğulayıb. Parlamentin səhiyyə komitəsinin üzvü Məhəmməd Rəsul Şeyxizadə isə İlamdakı “Xomeyni” xəstəxanasına təhlükəsizlik qüvvələrinin daxil olması ilə bağlı araşdırma aparıldığını bildirib.

İran bu vəziyyətdə Trampa xəbərdarlıq etməyi də unutmayıb

Beynəlxalq təzyiqlər fonunda ABŞ prezidenti Donald Tramp etirazçılara atəş açılacağı təqdirdə müdaxilə ilə hədələyib. İranın xarici işlər naziri Abbas Araqçi isə daxili məsələlərin xarici dövlətlərə aid olmadığını, Trampın açıqlamalarını müdaxilə kimi dəyərləndirib və hökumət-xalq dialoqunun davamına ümid etdiyini bildirib.

İran Xarici İşlər Nazirliyi sonradan yaydığı bəyanatda dinc etiraz hüququnun tanındığını, vətəndaşların qanuni tələblərinin həlli üçün səylərin davam etdiriləcəyini bildirib, ABŞ rəsmilərinin “müdaxiləçi və yanıltıcı” açıqlamalarını pisləyib. Baş Qərargah rəisi Əmir Hatəmi isə ritorikanın eskalasiyasına cavab olaraq “preventiv hərbi cavab”la hədələyib.

İctimai narazılığı azaltmaq üçün hökumət aylıq təxminən 7 dollar həcmində nağd dəstək ödənişlərinə başlayıb. ABŞ Dövlət Departamentinin farsdilli hesabı bu məbləği “alçaldıcı” adlandırıb.

İranın devrilmiş şahının oğlu, fars millətçisi Rza Pəhləvi təhlükəsizlik qüvvələrini xalqın yanında olmağa çağırıb və etirazların artırılmasını istəyib. Reuters qeyd edir ki, müxalifət parçalanıb və Pəhləvinin ölkə daxilində real dəstəyinin miqyası aydın deyil.

Kürdüstanın 7 partiyası Kermanşah, İlam və Lorestanda baş verənləri pisləyib və ümumi tətilə çağırıb; 6 qadın təşkilatı isə etirazların zorakılıqla yatırılmasını qınayıb və bunu 2022-ci il Məhsa Əmini etirazlarının davamı kimi qiymətləndirib.

İran mətbuatı nə yazır?

İran mətbuatında da sərt mövqelər yer alıb. “Həm-Miһən” qəzetində Əhməd Zeydabadi Araqçinin istefasına çağırıb. “Etemad”da Abbas Abdi etirazların siyasi xarakterinin üstünlük təşkil etdiyini yazıb. Ali rəhbərin ofisinə yaxın “Keyhan” isə “fitnə layihəsinin iflasa uğradığını” iddia edib.