BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ-ın Qrenlandiyaya marağı son illərdə, xüsusilə Donald Trampın prezidentliyi dövründə açıq şəkildə gündəmə gəlsə də, bu marağın kökləri İkinci Dünya müharibəsi və Soyuq müharibə dövrünə qədər uzanır. Qrenlandiya bu gün yalnız böyük bir ada deyil, Arktikanın təhlükəsizlik, hərbi-strateji və geosiyasi mərkəzlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
1941-ci il sazişi: ABŞ-ın Qrenlandiyada ilk hüquqi dayağı
ABŞ-ın Qrenlandiyadakı mövcudluğunun hüquqi əsası 9 aprel 1941-ci ildə Vaşinqtonda imzalanan Qrenlandiya üzrə Müdafiə Sazişi ilə qoyulub. Bu sənəd Danimarkanın ABŞ-dakı səfiri Henrik Kaufmann tərəfindən, Kopenhagendəki hökumətin razılığı olmadan imzalanmışdı. Saziş ABŞ-a Qrenlandiyada sərbəst hərbi fəaliyyət, baza qurmaq və infrastrukturu təkbaşına idarə etmək imkanı verirdi.
Bu razılaşma ABŞ-a faktiki olaraq Qrenlandiyada müstəqil hərbi aktor kimi çıxış etmək hüququ tanıyırdı və Danimarka sonradan bu vəziyyəti dəyişməkdə çətinlik çəkdi.
Müharibədən sonra Danimarkanın neytrallıq cəhdi və ABŞ-ın imtinası
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Danimarka 1864-cü ildən bəri yürüdülən neytrallıq siyasətinə qayıtmağa çalışdı və ABŞ-dan 1941-ci il sazişinin ləğvini tələb etdi. ABŞ bu tələbi rədd etdi. Nəticədə Danimarka parlamenti 12 may 1945-ci ildə sazişi ratifikasiya etməyə məcbur oldu.
Bu addım ABŞ-ın Qrenlandiyada qalıcı mövcudluğunu faktiki olaraq legitimləşdirdi.
BMT və NATO: Qrenlandiyanın statusu dəyişir
1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması Danimarka üçün yeni təzyiqlər yaratdı. BMT Qrenlandiyanın müstəmləkə statusunun dəyişdirilməsini tələb edirdi. Eyni zamanda Soyuq müharibənin başlanması Danimarkanın neytrallıq siyasətini mümkünsüz etdi.
1949-cu ildə NATO yaradıldıqda Danimarka alyansın qurucu üzvlərindən biri oldu. Bu addım Qrenlandiyanın müdafiəsini birbaşa ABŞ və NATO strategiyasının tərkib hissəsinə çevirdi.
ABŞ-ın Qrenlandiyanı almaq cəhdi
1946-cı ildə ABŞ Qrenlandiyanı Danimarkadan almaq üçün rəsmi təklif irəli sürdü. Bu təklif Kopenhagen tərəfindən rədd edilsə də, ABŞ-ın niyyəti açıq idi: Qrenlandiya Arktikanın nəzarəti baxımından əvəzolunmaz mövqeyə malik idi.
NATO-nun yaradılmasından sonra ABŞ-ın Qrenlandiyada hərbi fəallığı daha da genişləndi və bu, Danimarkada ciddi narahatlıq doğurdu.
1951-ci il Müdafiə Sazişi: NATO çərçivəsində yeni balans
Danimarka ABŞ-la yeni razılaşma əldə etməyə çalışaraq 1951-ci ildə Qrenlandiya üzrə Müdafiə Sazişini imzaladı. Saziş NATO çərçivəsində formalaşdırıldı və Danimarkanın Qrenlandiyanın müdafiəsində müəyyən söz haqqı əldə etməsini nəzərdə tuturdu.
Sazişə əsasən:
ABŞ Qrenlandiyada müdafiə zonalarını yalnız Danimarka ilə razılaşma əsasında yarada bilərdi;
ABŞ-a Qrenlandiya ərazisində, dəniz və hava məkanında sərbəst hərəkət hüququ verilirdi;
Yeni hərbi obyektlərin yaradılması üçün Kopenhagenin razılığı tələb olunurdu.
Bu saziş bu günə qədər qüvvədədir.
Thule bazası və məcburi köçürmələr
1951-ci ildə “Operation Blue Jay” adlı gizli əməliyyat çərçivəsində Thule Hərbi Hava Bazası tikildi. 1953-cü ildə baza ətrafındakı Uummannaq yaşayış məntəqəsinin 116 inuit sakini cəmi dörd gün ərzində Qaanaaqa köçürüldü. Bu hadisə tarixə “Thule işi” kimi düşdü.
Bu gün baza Pituffik Space Base adlanır və ABŞ Kosmik Qüvvələrinə tabedir.
Gizli nüvə razılaşmaları
1957-ci ildə Danimarka hökuməti ABŞ-ın Qrenlandiyada nüvə silahları yerləşdirməsinə faktiki olaraq etiraz etməmək qərarı verdi. 1959–1965-ci illərdə Thule bazasında ən azı 48 nüvə başlığı yerləşdirildi. Bu fakt yalnız 1995-ci ildə ictimaiyyətə açıqlanıb.
1968-ci ildə B-52 bombardmançısının Thule yaxınlığında qəzaya uğraması isə bu gizli razılaşmaları yenidən gündəmə gətirdi.
2004-cü il İgaliku Sazişi və Qrenlandiyanın rolu
2004-cü ildə imzalanan İgaliku Sazişi ilə Qrenlandiya ilk dəfə ABŞ-la müdafiə sazişində müstəqil tərəf kimi iştirak etdi. Bu, Qrenlandiyanın siyasi subyektliyinin artmasının mühüm göstəricisi idi.
Müasir dövrdə ABŞ-ın maraqları: Rusiya, Çin və Arktika
Bu gün ABŞ Qrenlandiyanı Arktikada Rusiya və Çinin təsirini balanslaşdırmaq, ballistik raket erkən xəbərdarlıq sistemləri yerləşdirmək, kosmik nəzarət və peyk infrastrukturunu qorumaq, Şimal Atlantika nəqliyyat marşrutlarına nəzarət etmək üçün strateji ərazi kimi görür.
Donald Trampın Qrenlandiya ilə bağlı “ABŞ-ın təhlükəsizliyi üçün lazımdır” açıqlamaları məhz bu uzunmüddətli strateji baxışın açıq ifadəsi idi.
ABŞ-ın Qrenlandiyanı istəməsi ani siyasi ritorika deyil, 80 ildən artıq davam edən hərbi, hüquqi və geosiyasi strategiyanın nəticəsidir. Qrenlandiya bu gün də rəsmi olaraq Danimarka Krallığının tərkibində qalsa da, real təhlükəsizlik arxitekturasında ABŞ və NATO-nun ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.
Bu reallıq Arktikanın gələcəkdə böyük güclər arasında əsas qarşıdurma zonalarından birinə çevriləcəyini göstərir.