BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Yaxın Şərq hazırda yeni regional böhranın astanasında kritik mərhələdən keçir. Mövcud vəziyyət İsrail–İran qarşıdurması, Tehranın regiondakı silahlı müttəfiqləri – “Hizbullah”, Qəzza zolağında “HƏMAS”, Yəməndə isə husilərin fəaliyyəti fonunda getdikcə daha mürəkkəb və təhlükəli xarakter alır.
Analitiklər bildirirlər ki, regionun müxtəlif nöqtələrində inkişaf edən böhranlar artıq ayrı-ayrı proseslər deyil. İstənilən bir cəbhədə baş verən eskalasiya digər bölgələrdə zəncirvari reaksiyalara səbəb ola bilər ki, bu da çoxcəhətli və genişmiqyaslı münaqişə riskini artırır.
Livan amili: Hizbullah və 1701-ci qərarın icrasız qalması
Livan kontekstində İranın əsas regional hərbi dayağı hesab edilən “Hizbullah” BMT-nin müvafiq qətnamələrinə baxmayaraq silahsızlanmadan imtina edir. Bu vəziyyət Livan dövlətinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1701 saylı qətnaməsini icra etməsini faktiki olaraq mümkünsüz edir.
Mövcud reallıq İsrailin şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyini ciddi risk altına salır və rəsmi Təl-Əviv üçün hər hansı güzəştin strateji baxımdan təhlükəli olmasına yol açır. Paralel olaraq İranın raket potensialını gücləndirməsi və “Hizbullah”a silah və maliyyə axınını davam etdirməsi gərginliyi daha da artırır.
Qəzza: silahsızlanma mexanizminin olmaması
Qəzza zolağında “HƏMAS” beynəlxalq vasitəçilik səylərinə və davam edən hərbi əməliyyatlara baxmayaraq hərbi potensialını qoruyur. Hərəkat gələcək atəşkəs razılaşmalarında silahsızlanmanı şərt kimi qəbul etmir.
Analitiklərin fikrincə, atəşkəsin ikinci mərhələsində effektiv icra mexanizminin olmaması müvəqqəti razılaşmaları zəiflədir və Qəzza–Livan xəttində ardıcıl eskalasiya riskini yüksəldir. Bu prosesin İran və Yəməndəki husilər vasitəsilə daha geniş regional qarşıdurmaya çevrilməsi ehtimalı artır.
Çoxcəhətli eskalasiya riski
Vaşinqton Yaxın Şərq İnstitutunun tədqiqatçısı Qida Rənəvi Zəbinin qiymətləndirməsinə görə, hazırkı mərhələnin əsas xüsusiyyəti münaqişə zonaları arasındakı açıq qarşılıqlı əlaqədir. Qəzzada hərbi gərginliyin artması Livan sərhədində eskalasiyanı sürətləndirə, bu isə İranla birbaşa və ya dolayı qarşıdurma riskini yüksəldə bilər.
Eyni zamanda, İsrail və ya İran tərəfindən həyata keçirilən istənilən hərbi addım husiləri Qırmızı dənizdə ticarət gəmilərini hədəfə almağa və ya İsrailə qarşı raket hücumlarına sövq edə bilər.
ABŞ və müttəfiqlərin rolu
Mövcud şəraitdə ABŞ və onun regional müttəfiqlərinin rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ekspertlər hesab edirlər ki, Vaşinqtonun siyasəti yalnız müvəqqəti gərginliyin azaldılmasına deyil, regional çəkindirmə mexanizmlərinin bərpasına yönəlməlidir.
Bu yanaşma müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi, dəniz ticarətinin qorunması, regional hərbi koordinasiya və böhran kommunikasiyalarının yaradılmasını əhatə etməlidir. Effektiv icra mexanizmi olmayan müvəqqəti atəşkəs razılaşmaları isə uzunmüddətli sabitlik üçün yetərli hesab edilmir.
Hazırkı reallıq göstərir ki, Yaxın Şərq təkcə yeni böhran astanasında deyil, həm də regional və beynəlxalq aktorların çoxsahəli eskalasiyanı idarə etmək qabiliyyətinin ciddi sınağı ilə üz-üzədir.
Qəzza, Livan və ya Yəməndə baş verəcək istənilən eskalasiya qısa müddətdə İran və İsraili də əhatə edən geniş regional qarşıdurmaya çevrilə bilər. Buna görə də davamlı sabitlik yalnız təhlükəsizlik, diplomatiya və siyasi koordinasiyanın paralel şəkildə və kompleks formada həyata keçirilməsi ilə mümkün görünür.