BAKI, AzerVoice
ABŞ-ın Suriyadakı kürd silahlı qüvvələrinə verdiyi dəstəkdən imtina etməsi dəyişən hərbi-operativ şəraitin situativ nəticəsidirmi, yoxsa biz daha dərin strateji transformasiyanın şahidi oluruq - yəni Vaşinqtonun münaqişələri vasitəçi (proksi) modellə idarəetmədən imtina edib, Yaxın Şərqdə dövlət iyerarxiyasını bərpa etməyə, qeyri-rəsmi güc mərkəzlərini ləğv etməyə yönəlməsi?
Bu sualın qoyuluşu prinsipial əhəmiyyət daşıyır, çünki hadisələrə sadəcə “kürdlərin satılması” prizməsindən baxmaqdan imtina etməyə və prosesi ABŞ-ın təhlükəsizlik siyasətində post-proksi dövrün sistemli transformasiyası kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
Nəzəri çərçivə: proksi-strategiyadan dövlət mərkəzləşməsinə
2010-cu illərin əvvəlindən ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti “məhdud iştirak” konsepsiyasına əsaslanırdı. Bu modeldə əsas rol dövlətə tabe olmayan silahlı qruplara verilirdi. İraq, Suriya, Liviya və Yəməndə sınaqdan çıxmış bu yanaşma, Vaşinqton üçün bir tərəfdən xərcləri minimuma endirməyə, digər tərəfdən isə regionda güc nümayişini davam etdirməyə imkan yaradırdı.
Suriyanın şimal-şərqində fəaliyyət göstərən kürd qüvvələri - “Suriya Demokratik Qüvvələri” (SDQ) - bu siyasətin ən parlaq nümunələrindən biri idi. Onlar eyni zamanda bir neçə funksiyanı yerinə yetirirdilər: İŞİD-ə qarşı quru əməliyyatlarının əsas dayağı olmaq, Dəməşq və Tehranı tarazlamaq, eləcə də Ankaraya təzyiq vasitəsi kimi çıxış etmək.
Amma bu modelin təbiətində struktur məhdudiyyətlər vardı. Proksi-mexanizm müharibə dövründə effektiv olur, lakin münaqişədən sonrakı mərhələdə strateji risklər doğurur. Əsas risk - beynəlxalq legitimliyi olmayan, amma suverenlik iddiası ilə çıxış edən kvazi-dövlət qurumlarının formalaşmasıdır. Onlar öz ərazilərinə, resurslarına və silahlı qüvvələrinə nəzarət edirlər, lakin beynəlxalq hüquq baxımından dövlət sayılmırlar.
ABŞ məhz bu tələyə 2020–2024-cü illər arasında Suriyada düşdü.
İnstitusional siqnal: Tom Barakın bəyanatı yeni paradiqmanın işarəsi kimi
ABŞ prezidentinin Suriya üzrə xüsusi nümayəndəsi Tom Barakın Ankarada səsləndirdiyi bəyanat diplomatik deyil, doktrinal xarakter daşıyırdı. Onun “SDQ-nin missiyası tamamlanıb” fikri və bu qüvvələrin “Suriyanın dövlət strukturlarına tam inteqrasiya olunmasının zəruriliyi” barədə vurğusu əvvəlki modelin - müstəqil silahlı qurumların mövcudluğuna dözümlülük prinsipinin - bitdiyini göstərirdi.
Bu cür formulirovkalar təsadüfi olmur. ABŞ-ın idarəetmə sistemində xüsusi səlahiyyətə malik nümayəndələr yalnız koordinasiya olunmuş, təsdiqlənmiş mövqeləri səsləndirirlər. Deməli, söhbət taktiki korreksiyadan deyil, regiondakı strateji yanaşmanın təməl prinsiplərinin yenidən nəzərdən keçirilməsindən gedirdi.
Ağ Evin rolu: kursun ali səviyyədə təsdiqlənməsi
Həlledici məqam ABŞ prezidenti Donald Trampın verdiyi bəyanat oldu. O, İŞİD-in qalıqlarına qarşı mübarizədə Dəməşqi yeni tərəfdaş kimi təqdim etdi. Vaşinqtonun institusional məntiqində prezidentin bu cür açıqlamaları strateji siqnal funksiyasını daşıyır: onlar yalnız konsensusu əks etdirmir, həm də bütün digər idarələr üçün hərəkət çərçivəsini müəyyənləşdirir.
Diqqətçəkən məqam odur ki, bu bəyanatda SDQ-nin adı belə çəkilmədi. ABŞ diplomatiyasında belə “sükut” bəzən açıq tənqiddən daha çox şey deyir: adın çəkilməməsi - subyektin siyasi xəritədən silinməsi deməkdir.
Beləliklə, Ağ Ev açıq şəkildə bildirdi ki, qeyri-dövlət kürd strukturları ilə əməkdaşlıq dövrü bitib. ABŞ artıq diqqətini legitim dövlət vertikalının bərpasına yönəldir - fərqi yoxdur, həmin dövlətin başında kim dayanır.
Tarixi kontekst: kürd alyansının müvəqqəti xarakteri əvvəlcədən bəlli idi
Əslində bu dönüş gözlənilməz deyildi. Daha 2017-ci ildə Dövlət Departamentinin nümayəndələri kürd qüvvələri ilə əməkdaşlığın taktiki xarakter daşıdığını açıq bəyan edirdilər. O dövrdə səsləndirilən “müvəqqəti əlaqələr” və “uzunmüddətli öhdəliklərin yoxdurluğu” fikirləri ABŞ-ın rəsmi mövqeyinin bir hissəsi idi.
Əslində kürd layihəsi Suriyada heç vaxt strateji tərəfdaşlıq kimi deyil, vasitə kimi nəzərdə tutulmuşdu. Onun dəyəri yalnız konkret mərhələdəki faydalılığı ilə ölçülürdü - yəni İŞİD-lə mübarizədə və “xilafətin” dağılmasından sonra ərazi sabitliyinin saxlanmasında.
Bu funksiyalar aktuallığını itirəndə, Dəməşqlə əməkdaşlıq kanalı yenidən açılınca, Vaşinqton üçün rasional seçim artıq aydın idi - alət öz missiyasını bitirmişdi.
Legitimliklə effektivlik arasında: ABŞ-ın əsas dilemması
ABŞ-ın postbipolyar dövrdəki xarici siyasəti daim iki zidd prinsip arasında tarazlıq axtarışındadır - əməliyyat effektivliyi və beynəlxalq legitimlik. Proksi-strukturlar birincidə udur, ikincidə uduzur. Dövlətlər isə əksinə: legitimdirlər, amma manevr imkanları məhduddur.
Dəməşqdə yeni administrasiyanın formalaşması və onun beynəlxalq terrorla mübarizə mexanizmlərinə inteqrasiyası bu balansı kökündən dəyişdi. ABŞ artıq formal olaraq tanınan dövlət vasitəsilə hərəkət edə bilərdi, həm hüquqi, həm də siyasi riskləri minimuma endirərək.
Bu mənada, SDQ-dən imtina Vaşinqton üçün mənəvi seçim deyil, soyuq institusional hesablamadır.
Regional çərçivə: Türkiyə faktoru - sistemqurucu element
ABŞ-ın kurs dəyişikliyini Türkiyə faktorunu nəzərə almadan izah etmək mümkün deyil. Ankara üçün kürd məsələsi hər zaman varoluş xarakteri daşıyıb - Suriya kontekstini çoxdan aşan, milli bütövlüklə bağlı məsələ kimi.
Türkiyə strateji düşüncəsində onilliklərdir ki, bir prinsip dəyişməz qalır: PKK ilə hər hansı formada əlaqəsi olan istənilən siyasi və ya hərbi qurum dövlətin bütövlüyünə təhdiddir, fərqi yoxdur - hansı bayraq altında fəaliyyət göstərir.
Cənub sərhədləri boyunca PKK-nın hərbi-siyasi infrastrukturu üzərində qurulan bir qurumun yaranması Ankara üçün “qırmızı xətt” idi. Bu xəttin aşılması təkcə etimadı deyil, ümumiyyətlə, müttəfiqlik məntiqini də mümkünsüz edirdi.
2010-cu illərin ortalarından etibarən məhz kürd məsələsi Vaşinqton–Ankara münasibətlərində struktur gərginliyin əsas mənbəyinə çevrildi. Türkiyə rəhbərliyi üçün SDQ - PKK-nın sadəcə yeni rəsmi adı idi. ABŞ-ın bu qüvvələrə dəstəyi isə NATO çərçivəsində müttəfiqlik etikasının pozulması kimi qəbul olunurdu.
Bu ziddiyyət taktiki yox, sistem xarakterli idi: Vaşinqtonun kürd qüvvələrinə arxalanması, əslində, Türkiyənin “terrorçu” elan etdiyi bir strukturun legitimləşdirilməsinə xidmət edirdi. Ankara isə yalnız diplomatik bəyanatlarla kifayətlənmədi - regionun strateji mənzərəsini dəyişən bir sıra hərbi əməliyyatlar həyata keçirdi.
“Fərat Qalxanı” (2016), “Zeytun budağı” (2018) və “Sülh bulağı” (2019) əməliyyatları Türkiyənin “aktiv müdafiə” doktrinasının konkret təzahürü idi. Bu əməliyyatlar təkcə PKK-nın İraqdan Aralıq dənizinə uzanan dəhliz planını pozmadı, həm də yeni təhlükəsizlik zonaları yaratdı. Ankara bu bölgələrdə inzibati, iqtisadi və humanitar nəzarətini möhkəmləndirdi və beləliklə, siyasətinin uzunmüddətli, dövlət səviyyəsində dəstəkləndiyini nümayiş etdirdi.
Vaşinqtonda isə bu reallığı qəbul etmək gec baş verdi. ABŞ-ın Türkiyə ilə kürd müttəfiqlər arasında balans saxlamaq cəhdləri qarşılıqlı inamsızlığı dərinləşdirdi. Lakin Suriyadakı strategiyanın effektivliyi azaldıqca, Türkiyənin enerji, miqrasiya və müdafiə sahələrində regiona təsiri artdıqca, Ağ Evdə praqmatik qərar verildi: qarşıdurmanı azaltmaq.
Kürd amilinin aradan qaldırılması avtomatik olaraq ABŞ–Türkiyə dialoqu üçün yeni pəncərə açdı. Ankara üçün bu, 2015-ci ildən bəri yürüdülən xəttin doğruluğunun təsdiqi idi. Vaşinqton üçün isə Türkiyəni yenidən əsas tərəfdaş və region sabitləşdiricisi statusuna qaytarmaq imkanı.
Beləliklə, ABŞ-ın bu dönüşü təkcə qarşıdurmadan yorulmanın ifadəsi deyil, həm də açıq etiraf idi: Türkiyə amilini nəzərə almadan Yaxın Şərqdə heç bir strategiya uğurlu ola bilməz.
Yeni mərhələ: proksi modelindən dövlət mərkəzli idarəetməyə keçid
ABŞ-ın Suriyadakı kürd proksi layihəsindən imtinası siyasi improvizasiya yox, regional strategiyanın geniş transformasiyasıdır. Söhbət parçalanmış münaqişə idarəetməsindən imtina edib, dövlət məsuliyyətini və legitimlik iyerarxiyasını bərpa cəhdindən gedir.
Növbəti mərhələdə SDQ-nin Suriya dövlətinə inteqrasiyası mexanizmi, bu prosesdə Ankaranın rolu və bunun Yaxın Şərqdə kürd məsələsi ilə regional sabitliyə təsiri ətraflı təhlil olunacaq.
Demontaj mexanizmi: inteqrasiya strateji tərksilah forması kimi
ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə imzalanmış 14 maddəlik Dəməşq–SDQ inteqrasiya sazişi klassik mənada kompromis deyil, avtonom silahlı subyektin tədricən ləğvini nəzərdə tutan, diqqətlə qurulmuş bir modeldir.
Bu sənədin mahiyyəti asimmetriyadadır: kürd strukturları öz siyasi-hərbi statusundan imtina edir, Dəməşq isə bunun müqabilində nə federallaşma, nə də suverenliyin paylanması öhdəliyi götürür.
Beynəlxalq təcrübədə bu tip sazişlər adətən “proksi münaqişədən sonrakı reinteqrasiya mərhələsi”nə xasdır - yəni xarici sponsor bir vaxtlar dəstəklədiyi aktoru tərəfdaşdan idarə olunan obyektə çevirir. ABŞ bu modeli əvvəllər də tətbiq etmişdi - 2008-dən sonra İraqda sünni “Səhva” qruplarına, eləcə də Əfqanıstanda yerli milislərin milli təhlükəsizlik qüvvələrinə inteqrasiyası cəhdlərində.
SDQ-nin inteqrasiyası formal olaraq aşağıdakı prinsipləri əhatə edir:
– ağır silahların mərkəzi strukturlara təhvil verilməsi;
– şəxsi heyətin fərdi qaydada dövlət qüvvələrinə daxil edilməsi;
– avtonom komanda mərkəzlərinin ləğvi;
– xarici maliyyə və siyasi əlaqələrin bağlanması.
Əslində, söhbət tədrici demontajdan gedir - zorakı dağıntı olmadan, amma tam muxtariyyət itkisi ilə.
Dəməşqdə yeni administrasiya: şərti legitimlik faktoru
ABŞ-ın istiqamət dəyişməsinin əsas institusional şərti - Dəməşqdə Əhməd əş-Şəra rəhbərliyində yeni administrasiyanın formalaşması oldu. Bütün daxili ziddiyyətlərə və məhdud beynəlxalq reputasiyaya baxmayaraq, bu struktur Vaşinqton üçün vacib bir məsələni həll etdi - idarəolunan tərəfdaş yaratmaq.
ABŞ üçün qeyri-dövlət silahlı aktorlara arxalanmaqla bağlı risklər artmışdı. Ona görə də, nə ideoloji, nə də emosional motivasiyalarla, sırf praqmatik əsaslarla Dəməşqə yönəlmək rasional qərar sayıldı.
Söhbət Suriya rejiminin tam siyasi reabilitasiyasından getmir. Nə Vaşinqton, nə də Brüssel hələlik əş-Şəra administrasiyasını tam legitim tərəfdaş kimi tanımağa hazır deyil. Amma təhlükəsizlik siyasəti kontekstində bu idarəetmə forması “işlək minimum” kimi dəyərləndirilir - yəni qeyri-sabit, amma idarəolunan dövlət modeli.
Əş-Şəra administrasiyası Vaşinqton üçün üç mühüm parametri təmin edir:
Birincisi, idarəolunma - mərkəzləşmiş hakimiyyət sayəsində öhdəliklər şaquli şəkildə icra olunur, meydan komandirlərindən asılılıq yoxdur.
İkincisi, hüquqi subyektlik - Suriya dövləti ilə istənilən razılaşma beynəlxalq hüquq çərçivəsinə sığır, “kölgə mexanizmləri”nə ehtiyac qalmır.
Üçüncüsü, regional uyğunluq - yeni hökumət Ankara, Bağdad və Əmmamla işlək münasibətlər qurub, bu da gələcək təhlükəsizlik və logistika arxitekturasının əsas sütunları sayılır.
ABŞ üçün bu üç amil kifayət etdi ki, SDQ kimi proksi tərəfdaşı formal dövlət subyekti ilə əvəz etsin - siyasi baxımdan problemli olsa belə.
Bu, bir tendensiyanı təsdiqləyir: Vaşinqton artıq ideoloji yaxınlığa deyil, idarəolunanlığa, məsuliyyətə və minimum proqnozlaşdırıla bilənliyə üstünlük verir.
Nəticədə ABŞ regionda yeni “tənzimləmə və tarazlıq” sistemini formalaşdırmağa başlayıb. Dəməşq - bütün məhdudiyyətlərinə baxmayaraq - artıq Yaxın Şərqdə yaranmaqda olan sabitlik konfiqurasiyasının tərkib hissəsinə çevrilib.
Türkiyə faktoru: bloklamadan təhlükəsizlik arxitekturasının həmmüəllifliyinə
Ankara üçün baş verənlər təkcə təhlükənin aradan qaldırılması deyil, həm də 2015-ci ildən bəri yürüdülən strateji kursun institusional tanınması deməkdir. Türkiyə Suriya münaqişəsinin ilk günlərindən etibarən cənub sərhədləri boyunca hər cür kürd muxtariyyətinə qarşı ardıcıl şəkildə çıxış edib və bunu PKK-nın hərbi-siyasi infrastrukturunun davamı kimi qiymətləndirib. Məhz bu səbəbdən Ankara “Fərat qalxanı”ndan “Sülh bulağı”na qədər bir sıra hərbi əməliyyatlar həyata keçirdi - məqsəd yalnız PKK ilə əlaqəli silahlı qrupları sıxışdırmaq deyil, eyni zamanda Türkiyənin nəzarətində təhlükəsiz zona formalaşdırmaq idi.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Türkiyənin mövqeyi heç vaxt reaktiv olmayıb. Bu, milli təhlükəsizlik sənədlərində öz əksini tapan doktrinal xəttdir. Türkiyə strateji düşüncəsində kürd problemi “bölünməz təhdidlər” kateqoriyasına daxildir - yəni kompromis burada diplomatik qələbə deyil, sadəcə təxirə salınmış məğlubiyyət sayılır. Ankara üçün PKK ilə əlaqəli hər hansı muxtar qurum təkcə ölkənin ərazi bütövlüyünə deyil, bütövlükdə regionun sabitliyinə uzunmüddətli təhlükədir.
Bu səbəbdən Türkiyə Suriyanın şimalında istənilən federativ və ya kvazidövlət layihəsini sistemli şəkildə dağıtmaq siyasətinə investisiya qoydu. Hərbi əməliyyatlar diplomatik təzyiqlə, Moskva, Vaşinqton və Tehranla danışıqlarla, həmçinin azad edilmiş ərazilərdə “lokal sabitləşmə” siyasəti ilə müşayiət olundu. Yerli idarəetmələrin yaradılması, infrastruktur və humanitar proqramlar Ankaranın bir mesajını ötürürdü: təhlükəsizlik və idarəetmə separatizm və xarici himayə olmadan da mümkündür.
ABŞ-ın SDQ-yə dəstəkdən imtinası, faktiki olaraq, Türkiyənin yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının həmmüəllifi kimi tanınması anlamına gəlir. Vaşinqton anlayıb ki, Ankara ilə kürd strukturları arasında balans saxlamaq cəhdi artıq mənasızlaşıb. NATO müttəfiqi olan Türkiyəyə paralel şəkildə PKK ilə əlaqəli qüvvələrə dəstək vermək, geosiyasi baxımdan, qəbuledilməz hala gəlib.
Beləliklə, Türkiyə “problematik müttəfiq” statusundan yenidən regionun “ankar” dövləti - sabitləşdirici və təhlükəsizlik təminatçısı roluna qayıdır. Bu, keyfiyyətcə yeni mərhələdir: uzun illərdən sonra ilk dəfə Türkiyənin strateji xətti böyük oyunçuların maraqları ilə üst-üstə düşür və onların uzunmüddətli planlarına daxil olur. Ankara təkcə mənəvi deyil, siyasi təsdiq də qazandı: kürd muxtariyyətinin qarşısını alma siyasəti strateji baxımdan əsaslı, hətta qaçılmaz addım idi.
Paralel güc mərkəzlərinin sonu - regionda yeni trend
ABŞ-ın SDQ-yə dəstəyini dayandırması tək hadisə deyil, daha geniş prosesin göstəricisidir. Bu, Yaxın Şərq təhlükəsizlik arxitekturasında “xaos üzərindən idarəetmə” modelindən “idarə olunan sabitləşmə” mərhələsinə keçidin əlamətidir.
2010-cu illərdən bəri region “parçalanmış təhlükəsizlik” sistemində yaşayırdı: xarici güclərin alətinə çevrilmiş saysız silahlı qruplaşmalar münaqişələrin əsas aparıcı qüvvəsi idi. ABŞ, İran, Rusiya, Türkiyə və Körfəz ölkələri bu proksiləri öz maraqları üçün istifadə edirdi. Amma bu model artıq tükənib.
İraqda “Həşd əş-Şaabi”nin Müdafiə Nazirliyinə inteqrasiyası prosesi gedir - məqsəd onları avtonom statusdan məhrum etməkdir. Livanda “Hizbullah”a qarşı beynəlxalq təzyiq artır; İran təsirinin zəifləməsi və daxili böhranlar fonunda Beyrut onun hərbi müstəqilliyini məhdudlaşdırmaq ideyasını müzakirə edir. Suriyada Moskva və Dəməşq “boz zonaları” tədricən ləğv edir, yerli milis və paralel idarəetmələri sıradan çıxarır. Yəməndə isə Ər-Riyad və husilər arasındakı danışıqlar postmüharibə mərkəzləşmə ideyasına əsaslanır.
Bu tendensiyanın əsas səbəbi - xarici oyunçuların daimi qeyri-sabitlikdən yorulmasıdır. Bir vaxtlar əlverişli sayılan “paralel güc mərkəzləri” indi öz-özünə böyüyən təhlükəyə çevrilib. Neft, silah və narkotik qaçaqmalçılığı bölgə iqtisadiyyatını kriminalizə edib, terrorizm və döyüşçülərin Suriya–İraq–Əfqanıstan xətti üzrə hərəkəti isə zorakılığın davamlı dövriyyəsini yaradıb. İnvestisiya mühiti çökmüş vəziyyətdədir - parçalanmış idarəetmə şəraitində heç bir böyük sərmayəçi risk etmir. Nəticədə “idarə olunan xaos” konsepsiyası öz məntiqinə zidd şəkildə idarəolunmaz olub.
Region indi “məhdud dövlətçilik rekonstruksiyası” mərhələsinə daxil olur. Söhbət köhnə avtoritar rejimlərin bərpasından deyil, minimal funksionallığa malik, təhlükəsizliyi təmin edə bilən mərkəzləşmiş dövlətlərin qurulmasından gedir. ABŞ üçün bu, xərcləri azaltmaq və diqqəti Çinə yönəltmək imkanıdır; Rusiya üçün - dövlət strukturları üzərindən təsiri möhkəmləndirmək; Türkiyə üçün isə - sərhədlərini qoruyub Suriyanın şimalını sabitləşdirmək şansıdır.
SDQ-yə dəstəyin dayandırılması nə zəiflik, nə də geri addımdır. Bu, yeni dövrün siqnalıdır. Qeyri-dövlət silahlı aktorlardan xarici siyasət aləti kimi istifadə dövrü bitir. İndi daha rasionallığa əsaslanan, ziddiyyətli, amma qaçılmaz bir mərhələ başlayır - son onilliklərin xaosundan dövlətçiliyin yavaş-yavaş bərpası.
Kürd məsələsi: çıxışsız strateji tələ
Suriyanın şimal-şərqindəki kürd elitaları üçün bu mərhələ ağrılı, amma qaçılmaz ayılma dövrüdür. İllüziyalar bitdi. Qlobal siyasət indi sərtdir - nə emosiyaya, nə “dəyərlər romantikasına”, nə də mənəvi kreditlərə yer qalmayıb.
Kürd siyasi və hərbi rəhbərliyinin əsas strateji səhvi anlayışların qarışdırılmasında idi. Müvəqqəti, taktiki ittifaq strateji tərəfdaşlıq kimi qəbul edildi. Böyük güclərin siyasət mexanizmini düzgün oxuya bilməmək bu günkü böhranın təməl səbəbinə çevrildi.
Tarix burada amansızcasına təkrarlanır. Kürd faktoru onilliklərdir təzyiq aləti kimi istifadə olunur, amma heç vaxt məqsəd kimi nəzərdə tutulmayıb. 1970-ci illərdə İraq kürdləri balans dəyişəndə dəstəkdən məhrum oldu. 1991-ci ildə, Fars körfəzi müharibəsindən sonra, onlara yenidən ümid verildi - amma təminat yox idi. Hər dəfə Qərbin dəstəyi şərti və çevrilən olub - maraqlar dəyişən kimi geri çəkilib.
Suriyanın şimal-şərqindəki vəziyyət fərqli deyil. ABŞ-a arxalanmaq sırf utilitar addım idi - İŞİD-ə qarşı mübarizə və müəyyən güclərin qarşısını almaq üçün. Nə hüquqi öhdəlik, nə də muxtar qurum vəd olunmuşdu. Kürd rəhbərliyi faktiki olaraq öz gözləntilərinin girovuna çevrildi.
Bu gün manevr imkanı demək olar ki, yoxdur. İnteqrasiyaya qarşı çıxmaq zəncirvari nəticələrə gətirib çıxaracaq.
Birincisi, ABŞ himayəsinin itirilməsi. Vaşinqton həmişə praqmatik olub: alət faydasını itirirsə və ya risk yaradırsa, dərhal kənarlaşdırılır. Bu, “xəyanət” deyil - soyuq hesabdır.
İkincisi, Türkiyə ilə açıq qarşıdurma. Ankara sərhədləri boyu hər cür kürd kvazidövlətini milli təhlükəsizlik üçün ölümcül təhlükə sayır. Bu mövqe real hərbi, kəşfiyyat və diplomatik güclə dəstəklənir.
Üçüncüsü, beynəlxalq təcrid. Heç bir ciddi güc indi Suriyada kürd muxtariyyətini himayə etməyə hazır deyil. Legitimlik və maliyyə resursları olmadan region “boz zona”ya çevriləcək.
Dördüncüsü, hərbi tükənmə. Xarici dəstək, maliyyə və müasir resurslar olmadan uzunmüddətli müqavimət fiziki baxımdan mümkün deyil.
Bu reallıq fonunda inteqrasiya - bütün ağrılarına baxmayaraq - yeganə rasional ssenaridir. Burada söhbət qələbədən yox, itkilərin minimallaşdırılmasından gedir. Siyasi muxtariyyətdən imtina sosial və inzibati resursun bir hissəsini qorumağın, elitanın və əhalinin fiziki mövcudluğunu təmin etməyin yeganə yoludur.
Beynəlxalq siyasət idealizmə yer qoymur. O, siqnalları vaxtında oxuyanları mükafatlandırır. Suriyanın şimal-şərqindəki kürd strukturları üçün bu siqnal artıq gəlib. İnadkarlıq reallığı dəyişməyəcək, sadəcə adaptasiyanın qiymətini daha da yüksəldəcək.
Amerika məntiqi: öhdəliklərin minimuma endirilməsi, nəzarətin maksimuma çatdırılması
Vaşinqtonun baxış bucağından yeni xəttin bir sıra açıq üstünlükləri var. Bu model:
– ABŞ-ın regiondakı birbaşa xərclərini azaldır,
– təhlükəsizliyin əsas yükünü yerli və regional aktorların üzərinə qoyur,
– Türkiyə ilə münasibətlərdə gərginliyi azaldır,
– formal olaraq dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipini möhkəmləndirir.
Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, söhbət ABŞ-ın klassik intervensiya siyasətinə qayıdışından və ya bölgədən tam çıxışından getmir. Məsələ uzaqdan idarəetmə modelinin formalaşmasındadır: ABŞ artıq legitim dövlətlər vasitəsilə təsirini saxlayır, amma birbaşa “zəmanətçi” rolundan yayınır. Bu, regionda “uzaqdan idarə olunan iştirak”ın yeni mərhələsidir - nə açıq müdaxilə, nə də tam çəkilmə.
Uzunmüddətli nəticələr: sabitləşmə pəncərəsi, yoxsa təxirə salınmış böhran?
Mövcud dönüşün strateji məntiqinə baxmayaraq, risklər hələ də böyükdür. Proksi-strukturların zəif dövlət sistemlərinə inteqrasiyası həmişə parçalanma, sabotaj və zorakılığın təkrarlanması təhlükəsi ilə müşayiət olunur.
Əsas dəyişənlər aşağıdakılar olacaq:
– Dəməşqin inteqrasiya olunmuş qüvvələr üzərində real nəzarəti təmin edib-etməməsi,
– Türkiyənin əldə etdiyi vəziyyətlə kifayətlənib, hərbi mövcudluğunu genişləndirməməsi,
– ABŞ-ın sahədə monitorinq mexanizmini hansı səviyyədə saxlaması,
– kürd bölgələrinin sosial-iqtisadi reinteqrasiyasının hansı tempdə getməsi.
Bununla belə, kvazidövlətin saxlanması ssenarisi ilə müqayisədə hazırkı model xarici oyunçular üçün daha az riskli görünür.
Yekun nəticələr və strateji tövsiyələr
ABŞ-ın SDQ-yə dəstəkdən imtinası proksi-idarəetmə modelindən dövlət iyerarxiyasının bərpasına keçidin sistemli mərhələsidir. Bu dönüşün əsas səbəbi iki amilin kəsişməsidir: Türkiyənin çoxvektorlu təzyiqi və Dəməşqdə idarəolunan tərəfdaşın formalaşması.
Kürd strukturları Vaşinqton tərəfindən heç vaxt strateji müttəfiq kimi deyil, situativ alət kimi qiymətləndirilib. Region artıq paralel güc mərkəzlərinin sökülməsi mərhələsinə qədəm qoyub. Bu proses xaosu müəyyən dərəcədə azalda bilər, amma davamlı sabitlik hələ də təmin olunmayıb.
Yeni konfiqurasiya xarici sərmayəçilər və diplomatik oyunçular üçün daha proqnozlaşdırıla bilən mühit yaradır, lakin struktur riskləri tam aradan qaldırmır.
Strateji tövsiyələr:
– ABŞ üçün məqsədəuyğundur ki, inteqrasiya prosesinə dair siyasi monitorinq mexanizmini saxlasın;
– Türkiyə əldə etdiyi nəticələri sabitləşdirməyə və hərbi məqsədləri genişləndirməməyə fokuslanmalıdır;
– Beynəlxalq institutlar Suriyanın şimal-şərqinin iqtisadi reinteqrasiyasına diqqət yetirməlidirlər;
– Regional dövlətlər proksi-aktorların iştirakı olmadan çoxşaxəli təhlükəsizlik mexanizmləri qurmalıdırlar.
Beləliklə, Vaşinqtonun yeni siyasəti “post-proksi” dövrün əsas konturlarını müəyyənləşdirir: minimum məsuliyyət, maksimum idarəetmə və rasionallıq üzərində qurulan balanslı iştirak modeli.