BAKI, AzerVoice, Orxan Qədirzadə
İstanbul Universitetinin Prof. Dr. Cemil Bilsel Konfrans Salonunda toplanan və keçmiş BMT-nin Fələstin üzrə xüsusi məruzəçisi Prof. Dr. Richard Falkın rəhbərlik etdiyi Qəzza Məhkəməsi üzvləri yekun qərarını açıqlayıb. AzerVoice xəbər verir ki, məhkəmə heyətinin hazırladığı qərarda İsrailin Qəzza Zolağındakı əməliyyatları “soyqırım” kimi təsnif edilib və bu hərəkətlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı geniş arqumentlər təqdim olunub.
Məhkəmənin Vicdan Münsiflər Heyətində Prof. Sami əl-Arian, Prof. Christine Chinkin, Dr. Ghada Karmi, yazıçı Kenize Mourad, Prof. Chandra Muzaffar və Prof. Biljana Vankovska yer alıb. Heyət çıxışlarında vurğulanıb ki, qərar beynəlxalq hüquq normalarına, insan haqları sənədlərinə, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutuna və təbii ədalətin əxlaqi prinsiplərinə əsaslanır. Mətnin əsas mövqeyi belədir: “Hüquq güc tərəfindən susdurulduqda, vicdan son hökm instansiyası olmalıdır.”
Qəzza Məhkəməsinin məqsədi
Qəzza Məhkəməsi özünü hüquqi məhkəmə kimi təqdim etməyib; təşkilatın məqsədi hər hansı fərd, qurum və ya dövlətin cinayət məsuliyyətini səlahiyyətlə müəyyən etmək deyil. Əksinə, məhkəmənin yaranması beynəlxalq qurumların məsuliyyətsizliyinə və İsrailin məsuliyyət daşımaqdan boyun qaçırmasına qarşı vətəndaş cəmiyyətinin vicdani reaksiyası kimi təqdim edilib. Məhkəmə eyni zamanda Fələstin xalqına qarşı törədildiyi iddia edilən cinayətlərin sənədləşdirilməsi üçün davamlı arxiv formalaşdırmağı məqsəd qoyub.
Qərər sənədinin əsas məzmunu
Qərər sənədində bildirilir ki, İsrailin Qəzzədə həyata keçirdiyi siyasət və hərəkətlər genişmiqyaslı, məqsədli və sistemli şəkildə həyata keçirilən zərər və məhvetmə strategiyasının elementləri kimi qiymətləndirilməlidir. Mətnin əsas fiqurları aşağıdakı əsas qənaətləri ortaya qoyur:
Soyqırımın adının qoyulması və sənədləşdirilməsi vacibdir; cəzasızlıq isə davam edən zorakılığı qidalandırır.
Qəzza Məhkəməsi beynəlxalq hüququn tətbiqində mövcud boşluqları doldurmaq məqsədilə müstəqil və vicdani qiymətləndirmə aparır.
Sənəddə toplanmış dəlillər - şahid ifadələri, foto-video materiallar, ekspert rəyləri və analitik hesabatlar - İsrailin əməliyyatlarının məqsədli və sistemli mahiyyətini ortaya qoyur.
Qərarda həmçinin vurğulanır ki, bu hadisələr 2023-cü ilin oktyabrında başlamayıb və sadəcə atəşkəslə bitməyəcək; nəticələr, o cümlədən fiziki və psixoloji travmalar nəsillər boyu davam edəcək.
Törədildiyi iddia olunan cinayətlər və onların təsnifatı
Qəzza Məhkəməsinin yekun sənədində İsrailin aşağıdakı kateqoriyalarda məsuliyyət daşıdığı qeyd edilib:
Aclıq və susuzluğun məqsədli yaradılması: ərzaq sisteminin və təminat yolunun sistemli şəkildə məhv edilməsi nəticəsində aclıq və qıtlığın yaradılması.
“İnfrastruktur soyqırımı”: yaşayış yerlərinin, infrastrukturun (elektrik, su, sanitariya) sistemli şəkildə yox edilməsi; bunun nəticəsində insanları yerindən didərgin salmaq, toplu travma, icmaların dağılması və dərin mədəni itkilər yaranır.
“Ekoloji soyqırım”: torpaq məhsuldarlığının, hava keyfiyyətinin, su və qida mənbələrinin dağıdılması ilə uzun müddətli yaşanma qabiliyyətinin məhv edilməsi.
Səhiyyə infrastrukturunun və personalının hədəflənməsi: xəstəxanaların, klinikaların məhv edilməsi, tibbi avadanlıqların və personalın hədəfə alınması.
“Nəsil soyqırımı”: doğumların qarşısının alınması və reproduktiv sağlamlıq xidmətlərinin məqsədli şəkildə sıradan çıxarılması.
“Akademik soyqırım”: məktəblərin və universitetlərin hədəfə alınması, müəllim və tələbələrin öldürülməsi, təhsil və intellektual gələcəyin məhvi.
Jurnalistlərə qarşı hücumlar: həqiqəti sənədləşdirən fələstinli jurnalistlərin hədəfə alınması və öldürülməsi.
Cinsi zorakılıq və işgəncə: saxlanma yerlərində, yoxlamalarda və zorla yerindən köçürülmələr zamanı cinsiyyətə əsaslanan zorakılıq hallarının sistemli tətbiqi.
“Siyasi soyqırım”: siyasi və mədəni liderlərin, fəalların qətl və ya qaçırılması, müstəqil sivil institutların məhv edilməsi.
Qərarda xüsusi olaraq vurğulanıb ki, aclıq, tibbi yardımdan məhrumluq və zorla köçürülmə sadəcə hərbi əməliyyatların yan təsiri deyil - bunlar genişmiqyaslı və planlı şəkildə bütün əhaliyə qarşı tətbiq olunan cəza və məhvetmə vasitələridir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq və şəriklik ittihamı
Münsiflər heyəti bəyan edib ki, bəzi xarici aktorlar - o cümlədən bəzi qərb hökumətləri, xüsusən ABŞ - diplomatik himayə, silah tədarükü, kəşfiyyat dəstəyi, hərbi yardım və təlim, eləcə də davam edən iqtisadi münasibətlər vasitəsilə İsrailin hərəkətlərinə müəyyən hallarda yardımçı olub və beləliklə şəriklik mövqeyi sərgiləyiblər. Bu cür fəaliyyətlər məhkəmə sənədində “əxlaqi çöküş” kimi qiymətləndirilib və beynəlxalq hüququn tələb etdiyi müdaxilə və əməkdaşlıq öhdəliklərinin pozulması kimi təsnif edilib.
Qərarda həmçinin qeyd olunub ki, Qərb mediasının Fələstinlə bağlı birtərəfli əhval-ruhiyyə yaratması, akademik institutların İsrailə yönəlik iqtisadi maraqlarla dolayısı ilə dəstək verməsi, habelə Fələstini müdafiə edən alim və tələbələrin susdurulması aydın müşahidə olunur. Qlobal tədarük zəncirləri, xüsusən silah, texnologiya və logistika sahəsində fəaliyyət göstərən çoxmillətli şirkətlər də İsrailin əməliyyatlarını dolayısı ilə dəstəkləməkdə ittiham olunub. Hətta bəzi yüksək texnologiya firmalarının Tel-Əvivə bulud xidmətləri təmin etməsinin müharibə planlamasına kömək etdiyi iddia edilib.
Beynəlxalq hüquqi çərçivə və çağırışlar
Qəzza Məhkəməsi Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (UCM) Roma Statutu, Soyqırım Konvensiyası və müvafiq insan haqları sənədləri əsasında çıxardığı nəticələrə əsaslanaraq, aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsini təklif edib:
İsrailin törətdiyi hərəkətlərə görə bütün məsul şəxslərin, onlara dəstək verən və asanlaşdıran aktorların mövcud beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində hesab-verə bilməsi;
İsrailin BMT və digər beynəlxalq təşkilatlardakı üzvlüyünün və nümayəndəçilik imkanlarının araşdırılması və zəruri hallarda məhdudlaşdırılması;
BMT Baş Assambleyasının 377 A(V) qətnaməsinin tətbiq olunması — Təhlükəsizlik Şurası veto səbəbindən hərəkətsiz qaldıqda Baş Assambleyanın Fələstində qoruyucu qüvvə yerləşdirmə imkanını təmin etmək məqsədilə;
Hər bir dövlətin və beynəlxalq institutun soyqırımın qarşısını almaq və qurbanların müdafiəsini təmin etmək üzrə hüquqi və mənəvi öhdəliklərini yerinə yetirməsi.
Məhkəmə sənədində sükut və passivliyin “suç ortaqlığının başqa forması” olduğu vurğulanır.
Beynəlxalq qərarların icrası və reallıq
Qeyd edilib ki, hüquqi prosedurların bəzi mərhələləri, o cümlədən Cənubi Afrikanın Beynəlxalq Məhkəməyə müraciəti və UCM-in bəzi israilli rəsmilər barəsində həbs qərarları olmasına baxmayaraq, bu addımlar İsrail tərəfindən nəzərə alınmayıb və praktik nəticələrə gətirib çıxarmayıb. Digər dövlətlərin Tel-Əvivə qarşı kifayət qədər sanksiya tətbiq etməməsi, əvəzində bəzi beynəlxalq qurumlara və onların əməkdaşlarına təzyiqlərin artırılması da məruzədə tənqid edilib.
Mobilizasiya çağırışı və siyasi mövqe
Qəzza Məhkəməsi qərarında Fələstin xalqının öz müqəddəratını müəyyən etmək hüququnu bir daha təsdiqləyib və qlobal səviyyədə koordine edilmiş siyasi, hüquqi, iqtisadi, akademik, mədəni, texnoloji və sosial tədbirlər vasitəsilə İsrailin tətbiq etdiyi sistemin zəiflədilməsi, təcrid edilməsi və aradan qaldırılması üçün hərtərəfli hərəkat qurulması çağırışı edib. Məhkəmənin bəyanatında vurğulanır ki, mübarizə dini və ya etnik zəmində deyil; məqsəd ırqçı, üstünlükçü və kolonial ideologiyaya əsaslanan siyasətə qarşı durmaqdır.
İstanbuldakı yekun iclas və çıxışlar
Tədbirin yekun günündə İstanbul Universitetinin rektoru Prof. Dr. Osman Bülent Zülfikar çıxış edərək zülmü “şüurlu şəkildə edilən səhv” kimi pisləyib və elm camiəsini bu məsələdə susmamağa çağırıb. Zülfikar qeyd edib ki, qlobal cəmiyyətin susqunluğu zülmün təkrarlanmasına yol açır və bu hallar barədə akademik ictimaiyyətin bütün detalları ilə izah və tədbirə çağırma məsuliyyəti var.
İslam Əməkdaşlığı Gənclər Forumu (ICYF) prezidenti Taha Ayhan isə Qəzza Məhkəməsini dəstəklədiklərini, bu təşəbbüsün tamamilə müstəqil olduğunu və heç bir siyasi və ya maliyyə təsirindən kənar fəaliyyət göstərdiyini vurğulayıb. Ayhan hesab edir ki, məhkəmənin sənədləşdirdiyi faktlar və dəlillər vasitəsilə qlobal maarifləndirmə və təzyiq kampaniyaları qurulmalıdır.
Ayhan məruzədə verdiyi rəqəmlərə görə 7 oktyabr 2023-dən bu yana Qəzza hücumlarında 60 mindən çox mülki vətəndaşın həyatını itirdiyi, təxminən 200 min nəfərin yaralandığı və təxminən 2 milyon nəfərin yerindən didərgin düşdüyü iddia edildiyini bildirib.
Qapanış
Qəzza Məhkəməsinin yekun qərarı beynəlxalq hüquq və vicdan səviyyəsində diqqət çəkən bir sənəd kimi təqdim olunur. Məhkəmə özünü rəsmi məhkəmə instansiyası saymasa da, təqdim etdiyi dəlillər və hüquqi-əxlaqi qiymətləndirmə vasitəsilə geniş ictimaiyyət və sivil aktorlar üçün çağırış və təbliğat platforması rolunu oynamağa çalışır. Qərarın beynəlxalq siyasi, hüquqi və diplomatik səviyyədə hansı praktiki nəticələr doğuracağı isə gələcəkdə görüləcək tədbirlər və əsas beynəlxalq aktorların reaksiyasından asılı qalacaq.
