BAKI, AzerVoice, Fərid Mikayılov
Alimlər iqlim dəyişikliyi və köhnəlmiş su infrastrukturu fonunda sərbəst yaşayan amiplərin (FLA) qlobal miqyasda ictimai sağlamlıq üçün ciddi riskə çevrildiyi barədə xəbərdarlıq ediblər. Mütəxəssislərin fikrincə, bu mikroorqanizmlər dünya üzrə su sistemlərinə sürətlə yayılaraq ölümcül infeksiyaların yaranma ehtimalını artırır.
Məsələ ilə bağlı elmi jurnal Biocontaminant-da dərc olunan yeni məqalədə bildirilir ki, FLA-lar müasir şəhər su şəbəkələri də daxil olmaqla müxtəlif mühitlərdə yaşamağa uyğunlaşıb və bir çox standart dezinfeksiya üsullarına qarşı yüksək davamlılıq göstərir.
İctimaiyyətdə ən çox tanınan nümunə Naegleria fowleri hesab edilsə də, alimlər bunun yalnız problemin görünən tərəfi olduğunu vurğulayırlar. Burun yolu ilə orqanizmə daxil olduqda demək olar ki, hər zaman ölümcül olan bu amip diqqəti cəlb etsə də, digər növlər də müasir su sistemlərində sağ qalmaq üçün təkamül keçirib.
Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Sun Yat-sen Universiteti-nin alimi Longfei Şu bildirib ki, bu orqanizmləri təhlükəli edən əsas xüsusiyyət onların ekstremal şəraitdə belə yaşaya bilməsidir. Onun sözlərinə görə, FLA-lar yüksək temperatur və xlor kimi güclü dezinfeksiyaedici maddələrə qarşı tolerantdır və insanların təhlükəsiz hesab etdiyi su şəbəkələrində belə mövcud ola bilir.
Tədqiqatda qeyd olunur ki, amiplər “Troya atı” kimi davranaraq öz daxilində bakteriya və virusları saxlayır, onları dezinfeksiya proseslərindən qoruyur. Bu isə infeksiyaların yayılması ilə yanaşı, antibiotiklərə davamlılığın su sistemləri vasitəsilə qlobal miqyasda artmasına şərait yaradır.
Alimlərin qənaətinə görə, qlobal istiləşmə istiliyi sevən amip növlərinin coğrafi yayılma arealını genişləndirir. Daha əvvəl bu növlərin müşahidə olunmadığı sərin regionlarda belə yoluxma hallarının qeydə alınması, artan su temperaturunun patogenlər üçün ideal çoxalma mühiti yaratdığını göstərir.
Mütəxəssislər problemin qarşısını almaq üçün insan sağlamlığı, ətraf mühit və su idarəçiliyini birləşdirən “Vahid sağlamlıq” (One Health) yanaşmasının tətbiqini vacib sayırlar. SciTechDaily-nin məlumatına görə, əsas tövsiyələrə su sistemlərində gücləndirilmiş monitorinq, erkən diaqnostika vasitələrinin inkişafı və infeksiya riski yaranmadan əvvəl təhlükəni azaldacaq müasir su təmizləmə texnologiyalarının tətbiqi daxildir.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, vaxtında kompleks tədbirlər görülməzsə, sərbəst yaşayan amiplər yaxın illərdə qlobal sağlamlıq böhranının əsas amillərindən birinə çevrilə bilər.