BAKI, AzerVoice, Nailə Babazadə
Bu il dünya üzrə isti hava dalğaları bir çox ölkədə rekordları alt-üst etdi. İyunun əvvəlində milyonlarla amerikalı 40 dərəcəni keçən istilərdə qovrularkən, iyulun əvvəlində Avropa "ilin bu dövrü üçün qeyri-adi" olaraq qiymətləndirilən isti hava dalğasının təsiri altına düşdü. Bəs isti hava dalğaları niyə daha da pisləşir?
İsti hava dalğaları niyə daha da pisləşir?
Dünya üzrə daşqınlardan quraqlığa qədər bir çox ekstremal hava hadisələri iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirilir. Ancaq bu dəyişikliyin ən aydın təsiri, temperaturun adi səviyyələrin xeyli üzərinə çıxmasıdır.
Dünya Hava Hadisələri Təyinat Qrupuna (WWA) görə, mart ayında Orta Asiyada baş verən isti hava dalğası normaldan 4 dərəcə daha isti olub.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, fossil yanacaqların (kömür, neft və qaz) yaratdığı istixana qazlarının atmosferə buraxılması qarşıdakı illərdə qlobal temperaturu "naməlum sərhədlərə" apara bilər.
Okeanlar qızır və artıq sərhədinə çatır
Atmosferə buraxılan artıq enerjinin təxminən 90 faizi indiyədək okeanlar tərəfindən sorulub.
Bu hal quru üzərində temperaturun artmasını bir müddət ləngidib, lakin artıq okean səthi temperaturu tarixdəki ən yüksək səviyyəyə çatıb.
Alimlər ehtiyat edirlər ki, dənizlərin bu istiliyi udma qabiliyyəti artıq sona yaxınlaşır. Bu isə daha çox istiliyin atmosferdə qalması deməkdir.
İstilik təkcə narahatlıq deyil, ölümcül təhlükədir
Baxmayaraq ki, görüntülərdə insanlar çimərliklərdə və ya fəvvarələrin ətrafında sərinləməyə çalışır, aşırı istilər ölümcül nəticələrə səbəb ola bilər.
NASA-nın məlumatına görə, aşırı istiyə bağlı stress səviyyəsi son 40 ildə iki dəfə artıb.
Xüsusilə rütubətli bölgələrdə temperaturla rütubətin birləşməsi nəticəsində “yaş termometr temperaturu” 35 dərəcəni keçəndə, insan orqanizmi artıq bədən istiliyini xaric edə bilmir. Belə şəraitdə kondisioner, ventilyator və digər soyutma vasitələri olmadan ölüm riski artır.
Avropada minlərlə insan həyatını itirdi
İngiltərədəki İmperial Kolleci və London Hijyen və Tropik Tibb Məktəbinin məlumatına görə, iyun-iyul aylarında yaşanan isti hava dalğası zamanı təkcə 12 Avropa şəhərində təxminən 2 min 300 nəfər həyatını itirib.
Avropa üzrə 2022-ci ildə istilik səbəbli ölümlərin sayı 61 min olaraq qeydə alınıb. 2021-ci ildə isə ABŞ-ın Vaşinqton əyalətində və Kanadada baş verən görünməmiş istilər yüzlərlə insanın ölümünə səbəb olub.
İqtisadi və ekoloji təsirlər
Aşırı istilər yalnız insan sağlamlığını deyil, iqtisadiyyatı və təbiəti də təhlükə altına alır.
Quraqlıq, su çatışmazlığı, meşə yanğınları və biomüxtəlifliyin itirilməsi bu prosesin əsas nəticələri arasındadır. Xüsusilə açıq havada işləyən insanlar üçün əmək şəraiti günü-gündən çətinləşir.
İstilik dalğalarına qarşı görülə biləcək tədbirlər
Mütəxəssislər, isti hava dalğalarının ciddiliyini cəmiyyətə çatdırmaq üçün bu dalğalara da qasırğa və fırtınalar kimi ad verilməsini təklif edirlər. Ancaq BMT-nin Dünya Meteorologiya Təşkilatı, istilik dalğalarının qasırğalar kimi izlənə bilən olmaması səbəbilə bu ideyanın uyğun olmadığını bildirir.
İsti hava dalğalarına qarşı effektiv mübarizə üçün aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur:
- Aşağı karbon emissiyalı soyutma üsullarına keçid (məsələn, günəş və külək enerjisi ilə işləyən sistemlər),
- İş və məktəb saatlarının sərin saatlara keçirilməsi,
- Açıq havada işləyənlər üçün daha çox fasilə və su təminatı,
- Evlər, məktəblər və iş yerlərinin "ağ dam" kimi ucuz üsullarla soyudulması.
Alimlərin fikrincə, bu tədbirlər artıq isti hava dalğalarının təsirini azaltmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.