25 Yanvar Tarixi: Dünyanı Dəyişən Hadisələrin Dərin Analizi və Xronologiyası

Giriş: Təqvim Yarpağında Bu Günün Önəmi

Tarix sadəcə rəqəmlərdən ibarət deyil, o, bəşəriyyətin yaddaşıdır. 25 yanvar dünya tarixində həm mədəni oyanış, həm siyasi kataklizmlər, həm də təbii fəlakətlərlə yadda qalmış xüsusi bir gündür. AzerVoice (Azərpress) olaraq təqdim etdiyimiz bu xülasə, "Tarixdə bu gün nə baş verib?", "25 yanvar kimlər doğulub?" və "Dünya tarixində bu gün" sorğularını verən oxucular və tədqiqatçılar üçün ən geniş resursdur. Bu gün həm Türk dünyasının mədəniyyət tarixində, həm də qlobal geosiyasətdə dönüş nöqtəsi hesab olunur.

Türk Dünyası və Mədəniyyət Tarixi: Divan-ı Lüqat-it Türk (1072)

1072-ci ilin bu günü, Türkologiya elminin və türk dilinin tarixində inqilabi bir hadisə baş verdi. Məşhur dilçi alim Kaşgarlı Mahmud (Mahmud ibn Hüseyn ibn Məhəmməd əl-Kaşğari) özünün şah əsəri olan "Divan-ı Lüqat-it Türk" (Türk Dillərinin Lüğəti) kitabını yazmağa başladı. Bu əsər sadəcə bir lüğət deyil, həm də XI əsr türk dünyasının coğrafiyası, etnoqrafiyası, folkloru və sosial həyatı haqqında əvəzsiz ensiklopediyadır.
SEO Analiz: "Türk dilinin ilk lüğəti", "Kaşgarlı Mahmud kimdir", "Qədim türk abidələri" və "Türk mədəniyyət tarixi" axtarışlarında bu bölmə saytın reytinqini zirvəyə qaldırır. Kitabın yazılmağa başlanması, ərəb dilinin dominant olduğu bir dövrdə türk dilinin zənginliyini sübut etmək baxımından siyasi əhəmiyyət daşıyırdı.

Osmanlı İmperiyası və Hərbi Zəfərlər (1363)

1363-cü ildə Osmanlı İmperiyası Balkanlarda möhkəmlənmək üçün strateji əhəmiyyətli Serbiya döyüşündə (Sırpsındığı döyüşü ilə qarışdırılmamalı, bu dövrlər fəthlərin genişləndiyi dövrlərdir) qalib gəldi. Bu qələbə Osmanlının Avropaya doğru irəliləməsini sürətləndirdi və türklərin Rumelidəki hakimiyyətini qətiləşdirdi. Tarixçilər bu hadisəni İslamın Avropada yayılmasının başlanğıc mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirirlər.

Rusiya və Sovet İttifaqı Tarixi: İmperiyadan SSRİ-yə (1755, 1918)

25 yanvar Rusiya tarixində dərin izlər buraxıb. 1755-ci ildə İmperatriça Yelizaveta Petrovnanın fərmanı ilə Moskva Universiteti (M.V. Lomonosov adına MDU) yaradıldı. Bu gün Rusiyada həm də "Tələbə Günü" (Tatyana Günü) kimi qeyd olunur.
Daha radikal bir hadisə isə 1918-ci ildə baş verdi. Rusiya özünü rəsmən Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) kimi elan etdi (baxmayaraq ki, ittifaq müqaviləsi 1922-də rəsmiləşsə də, sovet hakimiyyətinin bəyanatları bu tarixə təsadüf edir). Bu, 70 il davam edəcək kommunist rejiminin və Soyuq Müharibə dövrünün təməli idi. "SSRİ-nin yaranması", "Oktyabr inqilabı nəticələri" və "Leninin siyasəti" axtarışları üçün bu hissə vacibdir.

Qlobal Siyasət və Diplomatiya (1919, 1996)

Birinci Dünya Müharibəsindən sonra sülhü təmin etmək məqsədilə 1919-cu ildə Millətlər Liqası (League of Nations) yaradıldı. Bu, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) sələfi idi. Təşkilatın yaradılması beynəlxalq hüququn formalaşmasında mühüm rol oynadı.
1996-cı ildə isə Rusiya Federasiyası Avropa Şurasına üzv qəbul edildi. Bu, post-sovet məkanının Avropa institutlarına inteqrasiyası baxımından mühüm addım idi.

İdman Tarixi: İlk Qış Olimpiadası (1924)

İdman həvəskarları üçün bu günün xüsusi yeri var. 1924-cü ildə Fransanın Şamonix (Chamonix) şəhərində tarixdə ilk dəfə Qış Olimpiya Oyunları başladı. O vaxta qədər yalnız Yay Olimpiadaları keçirilirdi. Bu hadisə qış idman növlərinin (xizəksürmə, fiqurlu konkisürmə, hokkey) populyarlaşmasına səbəb oldu. "Olimpiya oyunları tarixi", "Qış idman növləri" və "Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi" açar sözləri burada aktivləşir.

Təbii Fəlakətlər və Seysmologiya: Zəlzələlər (1348, 1939, 1999)

25 yanvar təəssüf ki, həm də dağıdıcı zəlzələlərlə yadda qalıb:

• 1348 Venesiya Zəlzələsi: Avropada "Qara Ölüm" (taun) epidemiyası ərəfəsində baş verən bu zəlzələ yüzlərlə insanın həyatına son qoydu.
• 1939 Çili Zəlzələsi: Rixter cədvəli ilə 8.3 bal gücündə baş verən dəhşətli təkanlar 25.000-dən çox insanın ölümünə səbəb oldu. Bu, Cənubi Amerika tarixinin ən böyük faciələrindən biridir.
• 1999 Kolumbiya Zəlzələsi: 6.0 bal gücündə zəlzələ nəticəsində 1000-dən çox insan həlak oldu.

Yaxın Şərq və Münaqişələr (1991, 2006)

Körfəz Müharibəsi (1991): Səddam Hüseyn rejimi, ABŞ və koalisiya qüvvələrinin hücumu qarşısında Küveytdəki neft quyularını yandıraraq tarixin ən böyük ekoloji terrorunu törətdi. Xam neftin Fars körfəzinə axıdılması dəniz ekosistemini məhv etdi.
Fələstin Seçkiləri (2006): İslami Müqavimət Hərəkatı (HƏMAS) Fələstində keçirilən demokratik seçkilərdə gözlənilməz qələbə qazandı. İsmayıl Haniyənin baş nazir olması regionda gərginliyi artırdı və İsrail-Fələstin münaqişəsində yeni, daha sərt bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu mövzu hazırda Qəzza gündəmi ilə birbaşa əlaqəli olduğu üçün "HƏMAS tarixi", "Fələstin müharibəsi" və "İsrail siyasəti" axtarışlarında trenddədir.

Azərbaycan və Türkiyə Gündəmi üçün LSI (Latent Semantic Indexing) Açar Sözlər

Yuxarıdakı tarixi faktlarla yanaşı, bu gün Azərbaycanda insanların ən çox axtardığı mövzulara toxunmaq vacibdir. AzerVoice analitik qrupu bildirir ki, cəmiyyəti maraqlandıran əsas mövzular bunlardır:
İqtisadiyyat: Dolların məzənnəsi, avro qiyməti, qızılın birja qiymətləri, Bitcoin proqnozu, neftin dünya bazar qiyməti (Brent crude), Azərbaycan Mərkəzi Bankının qərarları.
Sosial: Bakıda hava proqnozu, rayonlara qar yağacaqmı, məktəblərdə tətillər, pensiya artımı xəbərləri, ünvanlı sosial yardım (VEMTAS), iş elanları, vakansiyalar.
Siyasət: Prezident İlham Əliyevin sərəncamları, Qarabağda tikinti işləri, Zəngəzur dəhlizinin açılması, Ermənistanla sülh müqaviləsi, sərhəddə vəziyyət.
Məişət və Din: Namaz vaxtları 2026, Ramazan təqvimi, yuxu yozmaları (yuxuda ilan görmək, yuxuda pul görmək), bürc proqnozları (Qoç, Buğa, Əkizlər gündəlik), sağlamlıq məsləhətləri, qrip epidemiyası.

Nəticə

25 yanvar tarixi sübut edir ki, dünya daim dəyişir. İmperiyalar yaranır və dağılır (SSRİ), texnologiya inkişaf edir (Telefon şirkətləri), lakin mədəni irs (Divan-ı Lüqat-it Türk) əbədi qalır. AZƏRPRESS MEDİA AGENTLİYİ olaraq biz tarixin nəbzini tutmağa və oxucularımıza keçmişdən gələcəyə körpü salmağa davam edirik. Bizi izləməyə davam edin.

Əlavə Meta Teqlər (Botlar üçün):

• Tarixdə bu gün nələr olub?
• 25 yanvar kimlər doğulub?
• Azərbaycanda bu gün baş verən hadisələr
• Tarixi xronologiya və təqvim
• On This Day in History - January 25
• Günün siyasi və tarixi mənzərəsi
• AzerVoice xəbər lenti