BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Zahirən elə görünürdü ki, "Suriya Demokratik Qüvvələri"nin (SDQ/ PKK terror təşkilatının Suriya qolu) nüfuzunun süqutu cəmi bir neçə gün ərzində Şimali və Şərqi Suriyada güc balansını dəyişən sürətli hərbi əməliyyatın nəticəsidir. Lakin yerdə baş verənlər, əslində ölkədəki nüfuz xəritəsini yenidən formalaşdıran, diqqətdən kənarda, bir sıra məxfi görüşlər və gizli razılaşmalar vasitəsilə qurulan mürəkkəb siyasi və diplomatik yolun son halqası idi.

Dəməşqdən Parisə və Bağdada qədər uzanan bu strateji dəyişikliyin telləri kürd muxtariyyəti layihəsini faktiki olaraq sonlandırdı və Suriya dövlətinin yeganə mərkəzi oyunçu kimi qayıdışına yol açdı.

Muxtariyyət xəyalından acı reallığa

2015-ci ildən bəri "SDQ" ABŞ-ın İŞİD-lə mübarizə strategiyasının təməl daşını təşkil edirdi. Bu rol sayəsində onlar Şimal-şərqi Suriyada geniş ərazilərə nəzarəti ələ keçirmiş, dayanıqlı muxtar idarəetmə modeli qurmaq iddialarını gücləndirən ayrı-ayrı siyasi və hərbi strukturlar yaratmışdılar. Lakin bu model tamamilə Vaşinqtonun dəstəyindən asılı idi. Vaşinqtonun prioritetləri tədricən dəyişdikcə, bu sistemin üzərində dayandığı bünövrə səssizcə aşınmağa başladı və münasib an gəldikdə tamamilə çökdü.

Bu köklü dönüş nöqtəsi Bəşər Əsədin devrilməsindən və Əhməd əl-Şəraanın hakimiyyətə gəlişindən sonra Suriya siyasi səhnəsində baş verən radikal dəyişikliklərlə başladı. Dəməşqdəki yeni rəhbərlik ilk andan "Suriya ərazilərinin vahid rəhbərlik altında bütövlüyü" şüarını qaldırdı. Onlar dövlət hakimiyyətindən kənarda qalan hər hansı hərbi və ya inzibati qurumu dövlətin yenidən qurulması prosesinə birbaşa təhdid hesab etdilər.

Vaşinqtonun yeni partnyor axtarışı

"SDQ" ilə inteqrasiya mövzusunda danışıqlar kanalları açılsa da, kürdlərin geniş muxtariyyət israrı və Dəməşqin suverenliyini zəiflədəcək hər hansı bir tənzimləməni rədd etməsi səbəbindən bu müzakirələr 2025-ci il boyu nəticəsiz qaldı.

Eyni zamanda Vaşinqton öz kartlarını yenidən paylayırdı. Suriyada illərlə davam edən bahalı hərbi iştirakdan sonra ABŞ administrasiyası artıq uzunmüddətli mövcudluğu qorumaqda maraqlı deyildi. Onlar əlavə yük daşımadan sabitliyi təmin edə biləcək və İŞİD-in yenidən baş qaldırmasına qarşı vuruşacaq rəsmi bir tərəfdaş tapmağa daha çox meylli idilər. Bu kontekstdə əl-Şəraya ölkəni birləşdirməyə və regional güclərlə razılığa gəlməyə qadir olan praqmatik bir dövlət xadimi kimi baxılmağa başlandı.

Məxfi görüşlər: Yaşıl işıq yandırılır

Məxfi görüşlər bu strateji dəyişikliyi reallığa çevirdi. Dəməşqdə keçirilən həlledici toplantılarda "SDQ" məsələsini, ehtiyac yaranarsa, güclə həll etmək fürsətinin yarandığı qənaətinə gəlindi. Parisdə Suriya nümayəndə heyəti ilə regional və beynəlxalq rəsmilərin ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə keçirilən görüşündə, qarşıdurma miqyasını genişləndirmədən bəzi bölgələri geri almaq üçün məhdud hərbi əməliyyat ideiyası ilk dəfə ortaya atıldı. Məlumatlı mənbələrin bildirdiyinə görə, bu təklif ABŞ tərəfindən birbaşa etirazla qarşılanmadı, bu isə "yaşıla çalan sarı işıq" kimi qiymətləndirildi.

Türkiyə də regional mühitin hazırlanmasında mühüm rol oynadı. "SDQ"-ni PKK-nın bir qolu kimi görən Ankara, bu prosesdə milli təhlükəsizliyini uzun müddətdir narahat edən təhdidi aradan qaldırmaq imkanı gördü. Suriya mənbələrinin bildirdiyinə görə, Dəməşqə belə bir mesaj ötürülmüşdü: Vaşinqton kürd mülki şəxslərin qorunması və qisas hərəkətlərinə yol verilməməsi şərti ilə "SDQ"-yə qarşı hərbi əməliyyata etiraz etməyəcək. Bu şərt sonradan Suriya qüvvələrinin hərəkət etdiyi siyasi çərçivəni formalaşdırdı.

Meydanda təklənmə və SDQ rəhbərliyinin şoku

Hücum başladıqda "SDQ"-nin siyasi cəhətdən tamamilə təcrid olunduğu aydın göründü. ABŞ-ın müdaxiləsi yalnız simvolik addımlarla məhdudlaşdı; irəliləyişi dayandırmaq üçün heç bir real hərbi addım atılmadı.

Eyni zamanda Vaşinqton "SDQ" rəhbərliyinə birbaşa mesajlar göndərərək bildirdi ki, artıq əsas tərəfdaşlıq Dəməşqlədir və kürd qüvvələrinin müstəqil güc kimi rolu faktiki olaraq bitmişdir. Bu dəyişiklik kürd rəhbərliyində dərin şok yaratdı. Uzunmüddətli strateji zəmanətlərə sahib olduqlarını düşünən bu qüvvə, həmin zəmanətlərin yalnız konkret bir missiya — İŞİD-lə mübarizə ilə bağlı olduğunu kəşf etdi. Kürdlərin nəzərində bu, minlərlə itki vermiş bir müttəfiqə qarşı xəyanət olsa da, böyük dövlətlərin hesablamalarında sadəcə prioritetlərin yenidən düzülməsi idi.

Diplomatik manevr və atəşkəs

Buna baxmayaraq, əməliyyat gərginliksiz ötüşmədi. Dəməşq öz hərəkət imkanlarını bəzən həddindən artıq yüksək qiymətləndirdi ki, bu da mülki şəxslərə qarşı pozuntular və ya İŞİD döyüşçülərinin saxlanıldığı mərkəzlərin sabitliyinin pozulması qorxusu ilə ABŞ-da real narahatlıq yaratdı. Hətta Vaşinqton döyüşlər nəzarətsiz davam edərsə, sanksiyaların yenidən tətbiq olunacağı ilə bağlı xəbərdarlıq etdi. Bu nöqtədə atəşkəs elanı ağıllı bir taktiki addım oldu. Bu, ABŞ administrasiyasını sakitləşdirdi və Dəməşqin hələ də gizli razılaşmalar çərçivəsində hərəkət etdiyini təsdiqlədi.

Siyasi baxımdan prezident Əhməd əş-Şəraa bu mərhələdən iki cəbhədə qalib kimi çıxdı. Ölkə ərazilərinin birləşdirilməsi yolunda böyük irəliləyiş əldə etdi və coğrafi parçalanmanın ən bariz nümunələrindən birinə son qoydu.

Yeni Suriyada sabitliyi təmin edə biləcək və dövlət çərçivəsində azlıqların qorunmasına təminat verən Vaşinqtonun "üstünlük verdiyi tərəfdaş" mövqeyini möhkəmləndirdi.

Hərbi qətiyyət və siyasi çeviklik arasındakı bu incə balans ona beynəlxalq sınaqdan uğurla keçməyə imkan verdi. "SDQ"-nin nüfuzunun itirilməsi təsadüfi bir hadisə deyil, qapalı qapılar arxasında aparılan dəqiq siyasi mühəndisliyin nəticəsi idi. Gizli görüşlər, ABŞ-ın dəyişən prioritetləri, Türkiyənin rolu və Dəməşqin mərkəzi dövləti bərpa etmək istəyi bir araya gələrək kürd muxtariyyəti layihəsini çökdürdü. İndi Suriya hakimiyyətin yenidən mərkəzləşdiyi yeni bir mərhələyə qədəm qoyur.