BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Tarix boyu Rusiya imperiyası, Sovet İttifaqı və müasir Rusiya Federasiyası müxtəlif dövrlərdə onlarla xalqa, dövlətdə və etnik qrupa qarşı həyata keçirdiyi zorakılıqlar, hərbi müdaxilələr və insanlıq əleyhinə cinayətlərlə yadda qalıb. Qafqazda etnik təmizləmələrdən tutmuş Şərqi Avropada işğallara, Orta Asiyada zorla köçürmələrdən tutmuş Yaxın Şərqdə qanlı müdaxilələrə qədər uzanan bu tarix, təkcə siyasi məqsədlərlə deyil, həm də imperiya zehniyyətinin davamı olaraq həyata keçirilib.
Bu yazıda biz, Rusiya dövlətinin keçmişdən bu günə qədər törətdiyi əsas cinayətlərin xronologiyasına və onların nəticələrinə nəzər salacağıq. Məqsədimiz bu cinayətlərin unudulmaması, gələcək nəsillərin bu acı tarixdən dərs çıxarması və ədalət uğrunda səssiz qalmamaqdır. AzerVoice oxuculara tarixdən davam edən Rusiya cinayətlərinin xronoloji ardıcıllığını təqdim edir.
Rusiya İmperiyası dövrü (1721–1917)
1. Qafqaz müharibəsi (1762–1864)
Rusiya imperiyası Qafqaz xalqlarını, xüsusilə də azərbaycançeçen, ləzgilər, inquşlar, avarlar və çərkəzləri öz ərazisinə qatmaq üçün 100 ilə yaxın davam edən qanlı müharibələr apardı. Bu dövrdə çərkəzlərə qarşı sistemli şəkildə soyqırım həyata keçirildi. 1864-cü ildə müharibənin son mərhələsində yüz minlərlə çərkəz Osmanlıya deportasiya edildi. Minlərlə kənd yandırıldı, minlərlə insan öldürüldü və məcburi köçkün salındı. Çərkəz soyqırımı bir çox tarixçilər tərəfindən etnik təmizləmə kimi qiymətləndirilir.
2. Krım xanlığının işğalı (1783)
Rusiya imperiyası Osmanlıya tabe olan Krım xanlığını işğal edərək, buradakı Krım tatarlarına qarşı sistemli assimilyasiya və etnik təmizləmə siyasəti yürütməyə başladı. Tatarların dini məkanları bağlandı, mədrəsələr ləğv olundu və minlərlə tatar Osmanlı imperiyasına köç etməyə məcbur oldu. Bu, Krım tatarlarının ilk kütləvi sürgünlərindən biri hesab olunur.
3. Polyak üsyanlarının yatırılması (1830–1831 və 1863–1864)
Polşa xalqı Rusiya imperiyasının əsarətinə qarşı dəfələrlə üsyan qaldırdı. Rusiya bu üsyanları amansız şəkildə yatırdı: 1830-cu ildəki noyabr üsyanı və 1863-cü ildəki yanvar üsyanı zamanı on minlərlə polyak edam olundu və ya Sibirin dərinliklərinə sürgün edildi. Polşa torpaqları tam şəkildə ruslaşdırma siyasətinə məruz qaldı.
4. Macar inqilabının yatırılması (1849)
Avstriya imperiyasının dəvəti ilə rus ordusu Macarıstandakı milli azadlıq hərəkatını yatırmaq üçün müdaxilə etdi. Bu hərbi yardım nəticəsində Macar xalqının müstəqillik arzusu əzildi. Rusiya tankları və süvari birlikləri Budapeştə daxil oldu və üsyanı qan içində boğdu.
Sovet dövrü (1917–1991)
5. Holodomor – Ukraynada süni aclıq (1932–1933)
Stalin rejimi tərəfindən Ukraynada həyata keçirilən kollektivləşdirmə siyasəti nəticəsində milyonlarla insan aclıqdan qırıldı. Sovet rəhbərliyi bu aclığı qəsdən təşkil etmişdi. Ukrayna kəndliləri ərzaq vergiləri və hərbi nəzarət altında yaşamış, onların taxıl ehtiyatları zorla əlindən alınmışdı. Bu faciə nəticəsində 4–7 milyon arasında insan həyatını itirdi. Bir çox mütəxəssis və dövlət bu hadisəni soyqırım (genosid) kimi tanıyır.
6. Çeçenlər, Krım tatarları və digər xalqların sürgünü (1944)
II Dünya Müharibəsi zamanı Stalin rejimi yüz minlərlə çeçen, inquş, Krım tatarı və Ahıska türklərini “nasistlərlə əməkdaşlıq” bəhanəsi ilə Orta Asiyaya sürgün etdi. Bu xalq kütləvi şəkildə qatarlarda daşınarkən aclıqdan, soyuqdan və xəstəliklərdən minlərlə insan həyatını itirdi. Deportasiyalar zamanı uşaqlar, qadınlar və yaşlılar hədəf alındı. Bu hadisə etnik təmizləmənin bariz nümunəsi sayılır.
7. Baltik ölkələrinin işğalı (1940)
SSRİ Estoniya, Latviya və Litvanı işğal edərək öz tərkibinə qatdı. Minlərlə insan repressiyalara və sürgünə məruz qaldı. Dövlət rəhbərləri həbs edildi, sovetləşdirmə siyasəti ilə milli kimliklərə ağır zərbə vuruldu.
8. Macarıstan inqilabının yatırılması (1956)
Macarıstan xalqı sovet əsarətinə qarşı üsyan etdi. Sovet tankları Budapeştə daxil olaraq 3000-dən çox insanı qətlə yetirdi. Minlərlə insan həbs edildi və ya sürgün olundu. Bu hadisə kommunist blokda azadlıq uğrunda ilk böyük üsyanlardan biri idi.
9. Çexoslovakiyaya hərbi müdaxilə (1968)
Praqa baharı adı ilə tanınan bu hərəkat zamanı SSRİ və Varşava Paktı dövlətləri Çexoslovakiyada islahatlara qarşı hərbi müdaxilə etdilər. Ölkə işğal olundu, siyasi islahatlar zorla dayandırıldı və azad mətbuat ləğv edildi.
10. Əfqanıstan müharibəsi (1979–1989)
SSRİ Əfqanıstana daxil olaraq yerli hökuməti dəstəkləmək bəhanəsi ilə bu ölkədə uzunmüddətli və qanlı müharibə apardı. Müharibə zamanı 1 milyona yaxın mülki əhali öldürüldü, milyonlarla insan qaçqın düşdü. Əfqanistan bu müdaxilə nəticəsində xarabalığa çevrildi.
11. 20 Yanvar Faciəsi (1990)
1990-cı il 20 Yanvar Faciəsi zamanı Bakıda və digər bölgələrdə ümumilikdə 147 nəfər sovet ordusu tərəfindən qətlə yetirildi. Onlardan:134 nəfəri hadisə yerində və ya yaralanmadan sonra dünyasını dəyişib,613 nəfər yaralanıb, onlardan bir çoxu ömürlük əlil olub.841 nəfər qanunsuz olaraq həbs edilib. Həmçinin uşaqlar, qadınlar, yaşlılar və təcili tibbi yardım əməkdaşları da hədəf alınıb.Bu rəqəmlər Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğu və Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti tərəfindən rəsmən təsdiqlənmişdir. Faciə həm hüquqi, həm də mənəvi baxımdan insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir.
1991–indiyədək törədilən cinayətlər
12. I və II Çeçen müharibələri (1994–1996, 1999–2009)
Çeçenistan müstəqillik iddiası ilə SSRİ-dən ayrıldıqdan sonra Rusiya bu bölgəyə iki dəfə genişmiqyaslı hərbi müdaxilə etdi. Qroznı şəhəri tamamilə dağıdıldı. Minlərlə mülki insan öldürüldü, dinc əhali bombalandı. Rusiya ordusu və xüsusi xidmət orqanları tərəfindən kütləvi edamlar, zorlamalar və işgəncələr həyata keçirildi.
13.Xocalı Soyqırımı
Xocalı soyqırımı zamanı — 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə — erməni silahlı qüvvələri və keçmiş SSRİ-nin 366-cı motoatıcı alayı tərəfindən həyata keçirilmiş hücum nəticəsində 613 nəfər azərbaycanlı qətlə yetirilib.
Qurbanlar arasında:106 qadın,63 uşaq, 70 qoca həyatını itirib.
Bundan əlavə:1275 nəfər əsir götürülüb, onlardan yüzlərlə nəfərin sonrakı taleyi naməlum qalıb,487 nəfər ağır yaralanıb, o cümlədən 76 uşaq,8 ailə tamamilə məhv edilib,25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə bir valideynini itirib. Bu hadisə insanlıq əleyhinə cinayət, etnik təmizləmə və genosid aktı kimi Azərbaycan dövləti tərəfindən rəsmi olaraq tanınır və beynəlxalq aləmdə tanıdılması üçün hüquqi və diplomatik fəaliyyətlər davam etdirilir.
14. Gürcüstana müdaxilə (2008)
Rusiya Cənubi Osetiya və Abxaziyadakı separatçılara dəstək vermək bəhanəsi ilə Gürcüstan ərazisinə hərbi müdaxilə etdi. Gürcü şəhərləri bombalandı, minlərlə insan qaçqın düşdü. Bu müdaxilə nəticəsində Rusiya bu bölgələri de-fakto öz nəzarətinə aldı.
15. Krımın ilhaqı (2014)
Rusiya Ukraynanın Krım yarımadasını hərbi güc vasitəsilə işğal edərək, qeyri-qanuni referendum təşkil etdi və yarımadanı özünə birləşdirdi. Bu addım beynəlxalq hüquqa ziddir və əksər ölkələr tərəfindən tanınmayıb.
16. Donbas bölgəsində müharibə (2014–indiyədək)
Rusiya Ukraynanın şərqində separatçıları dəstəkləyərək müharibəni alovlandırdı. Silah, hərbi texnika və canlı qüvvə ilə bölgəyə müdaxilə etdi. Minlərlə insan həyatını itirdi.
17. Suriyada hərbi müdaxilə (2015–indiyədək)
Rusiya Əsəd rejimini qorumaq adı ilə Suriya münaqişəsinə daxil oldu. Hələb, İdlib və digər şəhərlər bombalandı. Mülki infrastruktura – xəstəxanalara, məktəblərə hücumlar oldu. Mülki ölümlərlə müşayiət olunan genişmiqyaslı hərbi cinayətlər baş verdi.
18. Ukraynaya genişmiqyaslı işğal (2022–indiyədək)
Rusiya 24 fevral 2022-ci ildə Ukraynaya hərtərəfli müharibə elan etdi. Kiyev, Xarkov, Mariupol, Buça kimi şəhərlərdə minlərlə mülki insan qətlə yetirildi. Mariupolda mülki əhaliyə qarşı qəsdən aclıq və bombalanma tətbiq edildi. Buça şəhərində rus əsgərlərinin törətdiyi qırğınlar dünya ictimaiyyətini sarsıtdı. Ukrayna ərazisinin əhəmiyyətli hissəsi işğal altına düşdü.