BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Hələb vilayətinin şərqində yerləşən Tel Həfər və Məskənə bölgələrində, eləcə də Fəratın şərqində baş verən son hadisələr, ondan əvvəl isə cari ilin yanvarın əvvəlində Suriya hökuməti ilə “Suriya Demokratik Qüvvələri” (SDQ/PKK terror təşkilatının Suriya qolu) arasında Hələbdə Şeyx Məqsud və Əl-Əşrəfiyyə məhəllələri uğrunda gedən döyüş, iki tərəf arasında danışıqlar yolunun taleyi ilə bağlı narahatlıq və sualları artırır. Sözügedən danışıqlar xətti Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şaraa və “Suriya Demokratik Qüvvələri”nin (SDQ) komandanı Məzlum Abdi arasında 10 mart tarixli razılaşmanın imzalanması ilə başlamışdı. Lakin bu razılaşmanın icrası istiqamətində real irəliləyiş əldə edilməyib.

Suriya hökuməti bir neçə dəfə hərbi həllə hazır olduğunu bəyan etsə də, eyni zamanda siyasi-danışıqlar yolunun onun üçün üstün seçim olduğunu vurğulayırdı. Rəsmi mövqeyə görə, məhz siyasi həll Suriyanın bərpası yolunda prosesi sürətləndirir və suriyalıların qanının tökülməsinin qarşısını alır.

Suriya hökumətinin danışıqları dəstəkləyən bu yanaşması beynəlxalq əhval-ruhiyyə ilə də uyğunlaşır. Buraya SDQ-nin formalaşmasına nəzarət etmiş, onu silah, təlim və maliyyə ilə on ildən artıq müddətdə dəstəkləmiş ABŞ da daxildir. SDQ Vaşinqtonun dəstəyi ilə yarandığı gündən etibarən “İŞİD”ə qarşı müharibədə beynəlxalq koalisiyanın tərəfdaşı olub.

HƏMÇİNİN OXUYUN
Suriya razılaşması: hərbi nailiyyətdən siyasi legitimliyə keçid
Suriya Demokratik Qüvvələrinin dövlət institutlarına inteqrasiyasını və atəşkəsin qüvvəyə minməsini nəzərdə tutan razılaşmanın elan olunmasından sonra Dəməşq regional və beynəlxalq miqyasda intensiv diplomatik fəallıqla xarakterizə olunan yeni siyasi və təhlükəsizlik mərhələsinə daxil olub. Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şəraa razılaşmanın nəticələrini möhkəmləndirmək, tərəfdaşları arxayın etmək və dövlətin bütün Suriya ərazisində suverenliyinin bərpası prosesinə siyasi dəstəyi genişləndirmək məqsədilə region və dünya liderləri ilə bir sıra telefon danışıqları aparıb.

ABŞ-ın etibar etdiyi və bu təşkilata qarşı mübarizədə arxalandığı yerli qüvvə kimi qiymətləndirilib. Ancaq görünən odur ki, SDQ artıq ABŞ üçün prosesləri ləngidən amilə çevrilib. Daha doğrusu SDQ artıq siyasi gigiyenik paket statusundadır. ABŞ isə Yaxın Şərqdə Trampın “sülh və sabitlik” yanaşmasına uyğun xətti reallaşdırmağa çalışır.

Əhməd əş-Şaraa bazar günü Abdi ilə razılaşma elan edib. Bu razılaşmaya atəşkəs və Fəratın şərqində yeni tənzimləmələr daxildir. Həmin tənzimləmələr çərçivəsində SDQ-nin elementlərinin fərdi qaydada orduya inteqrasiyası, SDQ-nin Rəqqə, Deyr əz-Zor və strateji sərvət bölgələrindən geri çəkilməsi nəzərdə tutulur.

Bu gün SDQ, həssas bir mərhələnin qarşısındadır. Mövcud siyasi və beynəlxalq dəyişikliklər fonunda SDQ-nin irəliləmək üçün seçəcəyi istənilən variant onun üçün son seçimlərə çevrilə bilər.

Yaranış və formalaşma – Terror təşkilatından ABŞ-ın sadiq “müttəfiqliyinə” gedən yol

Məzlum Abdi rəhbərliyində SDQ-nin yaradıldığı 10 oktyabr 2015-ci ildə elan olunub. Bu, “İŞİD”ə qarşı beynəlxalq koalisiyanın 2014-cü ilin sentyabrında yaradılmasından təxminən bir il sonra baş verib. “Suriya Demokratik Qüvvələri”nin yaradılmasında və hətta adlandırılmasında Vaşinqtonun rolu böyük olub. Bu, həmin dövrdə ABŞ tərəfi ilə “Azad Suriya Ordusu” arasında aparılan, lakin nəticə verməyən danışıqlardan sonra baş verib. “Azad Ordu” daxilində bəzi qüvvələr “İŞİD”lə mübarizə aparmaq və rejimə qarşı mübarizəni dayandırmaq rolunu qəbul etmədi. Bunun səbəbi Vaşinqtonun irəli sürdüyü şərt idi: “Azad Ordu”ya veriləcək hərbi dəstək yalnız “İŞİD”ə qarşı istifadə olunmalı idi.

Danışıqların gedişindən məlumatlı olmuş keçmiş amerikalı rəsminin sözlərinə görə, Vaşinqton başlanğıcdan etibarən Suriyanın şərqində əsas dayağı kürdlərdən ibarət olan bir strukturun formalaşdırılmasını dəstəkləməyə meyilli idi. Səbəblərdən biri belə idi: “Azad Ordu” verilən silah və təlimdən istifadə edərək tarazlığı dəyişdirə və rejimə qarşı hərəkət edə bilərdi. Digər səbəb isə Vaşinqtonda təsirli bir xəttin Türkiyə ilə münasibətləri yaxşı olmayan bir qüvvəni dəstəkləyərək onu Ankaraya təzyiq aləti kimi istifadə etmək istəyi idi. Məhz Ankaraya qarşı…

SDQ yarandığı vaxt əsasən “Fərat Vulkanı” əməliyyat otağının çətiri altında birləşən qüvvələrdən ibarət idi. Bu struktur 2014-cü ilin sentyabrında “İŞİD”lə “mübarizə” məqsədilə yaradılmışdı. Bu qüvvələrdə qərarverici mövqedə “Xalq Müdafiə Dəstələri” və “Qadın Müdafiə Dəstələri” dayanırdı. Bununla yanaşı, ərəb və süryani qruplar – o cümlədən “Süryani Hərbi Şurası” kimi formalaşmalar da daxil edilmişdi.

Daha sonra SDQ-yə Şəmmər qəbiləsinin döyüşçülərini birləşdirən “Sənadid Qüvvələri” də qoşuldu. Bu qüvvələr qəbilənin şeyxi Manə Həmidi Dəham əl-Cərbanın himayəsi ilə formalaşmışdı. “Sənadid Qüvvələri” “Rəqqə İnqilabçıları Briqadası” ilə birlikdə SDQ daxilində ən böyük ərəb kütləsini təşkil edirdi. ABŞ qiymətləndirmələrinə görə SDQ-nin ümumi sayı təxminən 45 min döyüşçüyə çatmışdı. Daha sonra Abdi SDQ-nin 100 min silahlı üzvünün olduğunu bəyan etdi.

Sonrakı illərdə SDQ öz sıralarındakı ərəb avrlğını parçalamağa çalışdı. Deyr əz-Zor, Rəqqə, Mənbic, Təbiqə kimi müxtəlif hərbi şuralar yaratdı və ərəb qüvvələrini bu strukturlar arasında bölüşdürdü. 2018-ci ildə “Rəqqə İnqilabçıları Briqadası” dağıdıldı; həmin ilin iyununda briqadanın komandiri Əbu İsa və başqaları saxlanıldı.

SDQ “Sənadid Qüvvələri”ni zəiflətməyə cəhd göstərsə də, bunu sözün tam mənasında bacarmadı. Çünki SDQ rəhbərliyi anlayırdı ki, bu qüvvə ilə açıq düşmənçilik SDQ-nin bölgədə ən nüfuzlu qəbilələri qazanmaq imkanını azalda bilər. Üstəlik, Fəratın şərqində tarazlığın çökməsinin qarşısını almaq üçün ABŞ tərəfi bir neçə dəfə mübahisələri həll etmək məqsədilə müdaxilə etdi. Paralel olaraq Rusiya da bu ixtilafdan yararlanaraq qəbilə şeyxləri ilə münasibətləri yenidən qurmaq üçün prosesə daxil oldu.

Məsələ yalnız ərəb kütləsini zəiflətməkdən ibarət olmadı. SDQ əvvəlki illərdə ona müxalif kürd səsi və qurumlarını da – məsələn, “Kürd Milli Şurası”nı – zəiflətməyə çalışdı.

Siyasi struktur: “Suriya Demokratik Şurası” və “özünüidarə”

“Suriya Demokratik Qüvvələri” hərbi strukturla yanaşı siyasi bir dayağın qurulmasına da çalışdı. 2015-ci il dekabrın 10-da Həsəkənin əl-Malikiyyə şəhərində “Suriya Demokratik Şurası”nın yaradıldığı elan olundu. Bu şura yarandığı gündən Suriyada inzibati mərkəzsizləşməni həll yolu kimi irəli sürüb. Prinsiplərinə Suriya birliyi və “silah daşımanın yalnız Suriya ordusunun səlahiyyətində olduğu, ordunun siyasətə qarışmadığı” kimi müddəalar daxil edilib.

Şura siyasi baxımdan SDQ-nin xarici əlaqələr bürosu funksiyasını daşıyırdı; burada birgə rəhbərlik və həmin rəhbərliyin “zərurət və ehtiyac olduqda” seçdiyi müavinlər nəzərdə tutulurdu. Ancaq “Suriya Demokratik Şurası” SDQ adından danışa biləcək real siyasi nüfuza malik deyil; bu rolu “Demokratik İttifaq Partiyası” monopoliyalaşdırıb. Həmin partiya faktiki olaraq 2018-ci ildə yaradıldığı elan edilən “Şimali və Şərqi Suriya Özünüidarəsi”ni idarə edən siyasi mərkəz sayılır.

Coğrafiya, resurslar və həssas yük: ərazilər, həbsxanalar, düşərgələr

Coğrafi baxımdan SDQ Suriya–İraq–Türkiyə sərhəd üçbucağından başlayaraq Fərat çayının şərqinin böyük hissəsinə nəzarət edirdi. Həsəkə vilayətinin böyük hissəsi SDQ-nin nəzarətində idi (2019-cu ildə Türkiyə dəstəyi ilə “milli ordu”nun nəzarətinə keçmiş bəzi ərazilər istisna olmaqla). SDQ həmçinin Fəratın şimal-şərqində Deyr əz-Zorun bir hissəsinə və Rəqqə vilayətinin böyük hissəsinə nəzarət edirdi.

Qiymətləndirmələrə görə SDQ təxminən Suriya ərazilərinin 25 faizinə nəzarət edib. SDQ xidmət baxımından həyati obyektləri (Tişrin və Təbiqə bəndləri), neft obyektlərini (Fəratın şərqindəki bütün neft yataqları), eyni zamanda kənd təsərrüfatı baxımından “Suriyanın ərzaq səbəti” sayılan bölgələri əlində saxlayırdı.

Rəsmi olmayan statistikalara görə SDQ ərazilərində təxminən 26 həbsxana var və burada 12 min məhbus saxlanılırdı. Onların minlərlə nəfəri “İŞİD”ə qarşı döyüşlər zamanı həbs olunub; suriyalı, ərəb və əcnəbi vətəndaşlardan ibarətdir. Bundan əlavə, “Hol” və “Roj” düşərgələri də SDQ ərazilərində yerləşir; bu düşərgələrdə “İŞİD” döyüşçülərinin ailələri, eləcə də SDQ-nin beynəlxalq koalisiya ilə birgə keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində köçkün düşmüş insanlar var.

SDQ və beynəlxalq koalisiya: “İŞİD”in təsirinin aradan qaldırılması

ABŞ “İŞİD”ə qarşı beynəlxalq koalisiyanın lideri kimi SDQ ilə əməkdaşlığın çərçivəsini müəyyənləşdirdi və SDQ-ni “İŞİD”i məğlub etməkdə əsas tərəfdaş saydı. Lakin SDQ üçün bu münasibət daha da həyati idi: SDQ öz legitimliyini koalisiyanın və xüsusilə ABŞ-ın mövcudluğu üzərindən qazanırdı. Münasibətlərdə istənilən dəyişiklik SDQ-nin Fəratın şərqində varlığı və qalması baxımından “beynəlxalq dayaq” itkisinin mənasına gələ bilərdi.

SDQ “İŞİD”ə qarşı quru əməliyyatlarını həyata keçirir, koalisiya isə paralel olaraq hava əməliyyatları aparırdı. 2017-ci ilin oktyabrında SDQ “İŞİD”in Suriyadakı əsas qalalarından biri olan Rəqqədən təşkilatı çıxardığını rəsmi şəkildə elan etdi. Sonrakı iki il ərzində əməliyyatlar Fəratın şərqində davam etdi və ABŞ Prezidenti Donald Tramp 2019-cu il 22 martda – Deyr əz-Zorun əl-Bağuz bölgəsində təşkilatın son mövqeyinin də aradan qaldırılmasından sonra – “İŞİD”in 100 faiz məğlub edildiyini açıqladı.
Əslində SDQ-nin İŞİD-lə mübarizəsində olan rolu, olduqca şişirdilirdi. Nəzərə alsaq ki, İŞİD-ə qarşı real mübarizə aparan region dövləti heç şübhəsiz Türkiyə idi.

SDQ yarandığı gündən ABŞ və koalisiyadan çoxşaxəli dəstək alıb: maliyyə dəstəyi (üzvlərin maaşları, daha sonra “əsayiş” qüvvələri), təlim, logistika və hərbi dəstək, polis və həbsxana personalının hazırlanması, neft quyularının “İŞİD”in əlinə keçməsinin qarşısının alınması və sair. ABŞ maliyyələşdirilməsi 2018-ci ildə ən yüksək səviyyəyə çatdı və təxminən yarım milyard dollar oldu. Lakin 2019-cu ildə “İŞİD”in məğlubiyyəti elan edildikdən sonra SDQ üçün ayrılan illik maliyyə azalmağa başladı.

2023-cü ildə ABŞ-ın Suriya və İraqda “İŞİD”ə qarşı tərəfdaş qüvvələrin təlim və təchizatı proqramına ayırdığı ümumi büdcə 542 milyon dollar təşkil edib ki, bu da əvvəlki illərlə müqayisədə nəzərəçarpacaq azalmadır. 2026-cı ildə SDQ və “Azad Suriya Ordusu”nun bir qolu olan Muğavir əs-Savraya ayrılan məbləğ 130 milyon dollar səviyyəsinə enib; bunun təxminən yarısı maaşlar olub.

ABŞ 2019-cu ildən sonra diqqətini “İŞİD” hüceyrələrini izləyəcək, təşkilatın gücünü bərpa etməsinin qarşısını alacaq strukturların hazırlanmasına yönəltdi. Bu səbəblə dəstək SDQ daxilində iki əsas qüvvəyə – “Terrorla Mübarizə Cihazı”na (YAT) və “Xüsusi Qüvvələr”ə (HAT) daha çox yönəldi.
ABŞ SDQ-yə verilən ağır silahın həcmini azaltmağa başladı; əsaslandırma belə idi: “İŞİD” artıq bitib, qalan isə hüceyrələrdir; prioritet həbsxanaların qorunması, təhlükəsizliyin təminatı və hüceyrələrin izlənməsidir və bunun üçün ağır silah tələb olunmur.

ABŞ–SDQ münasibətləri Türkiyə və müxalif “milli ordu” fraksiyalarının SDQ-yə qarşı apardığı əməliyyatlar fonunda da gərgin mərhələlər yaşadı (“Zeytun budağı” 2018, “Sülh bulağı” 2019). SDQ bu əməliyyatlara Vaşinqtonun razı qaldığını düşündü; nəticədə SDQ Afrindən (Hələb kəndi), Ras əl-Ayn və Tel Abyaddan (Həsəkə və Rəqqə) çıxarıldı.

Vaşinqtona qarşı bu narazı əhval-ruhiyyə Rusiyaya SDQ ilə münasibətlərini genişləndirmək imkanı verdi. Rusiya SDQ ilə əvvəlki rejim arasında vasitəçilik xəttini “ikinci yol” kimi təqdim etdi. ABŞ Suriyadan çıxarsa, SDQ Rusiyanın Türkiyənin yeni əməliyyatlarının qarşısını almaq potensialına arxalana bilər. SDQ ilə Rusiya arasında əlaqələr indiyədək davam edir; Qamışlı hava limanında (Rusiyanın hərbi və logistika mövcudluğu olan məkanda) mütəmadi görüşlər keçirilir.

SDQ maliyyə mənbələrindən biri kimi neftə də arxalanırdı: neft hasil edir və satırdı. Rəsmi olmayan statistikaya görə əvvəlki rejim SDQ-nin neft istehsalının təxminən 30 faizini alırdı; bu yükün SDQ bölgələrindən rejim bölgələrinə daşınmasını “Qatırcı” milisi müşayiət edir və təşkil edirdi. SDQ həmçinin buğda və digər kənd təsərrüfatı məhsullarından özünümaliyyələşmə məqsədilə istifadə edirdi. Bu, SDQ-yə işçilərin və strukturlarındakı şəxslərin maaş dövriyyəsini davam etdirməyə kömək edirdi. Eyni zamanda koalisiya dağıdılmış bölgələrin bərpası və xidmətlərin göstərilməsi üçün maliyyə dəstəyini davam etdirirdi.

Rejimin süqutu və danışıqlar

2024-cü ilin noyabrının sonunda İdlibdən əvvəlki rejim qüvvələrinə qarşı “Təcavüzün qarşısını alma” əməliyyatı başladı; məqsəd Hələbi nəzarətə götürmək idi. Əvvəlki rejim qüvvələrinin çökməsi və həmin rejimin müttəfiqlərinin Suriyadan kənarda müharibələrlə məşğul olması fonunda “Heyət Təhrir əş-Şam” müxalif “milli ordu” fraksiyaları və Suriyanın cənubundan olan qüvvələrlə birlikdə ölkə ərazisində irəlilədi. Nəticədə rejim devrildi, Bəşşar Əsəd 2024-cü il 8 dekabrda Rusiyaya qaçdı.

SDQ Əsəd rejiminə qarşı döyüşlərdə iştirak etmədi. Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şaraa-nın sözlərinə görə, SDQ Hələbdə “Təcavüzün qarşısını alma” qüvvələrinin irəliləyişini əngəlləməyə çalışıb. Rejim devrildikdən sonra SDQ təkbaşına Deyr Həfər və Hələb kəndində bəzi bölgələrə doğru hərəkət etdi, eyni zamanda əvvəllər iranlı milislərin nəzarətində olan Deyr əz-Zor vilayətinin əsas şəhərlərinə daxil oldu; həmin milislər rejimin süqutundan az əvvəl bölgəni tərk etmişdi.

Bir neçə gün sonra “Təcavüzün qarşısını alma” qüvvələri SDQ-ni ənənəvi nəzarət bölgələrinə geri çəkilməyə məcbur etdi. Lakin SDQ Deyr Həfər, Məskənə və ətraf kəndlərdə qaldı. SDQ-nin nəzarət etdiyi coğrafiyanın xarakteri, qüvvələrinin sayı, “İŞİD”lə bağlı məhbusların saxlandığı həbsxanalar və həmin ərazilərdə ABŞ qüvvələrinin mövcudluğu, bütün bunlar Suriya hökuməti ilə SDQ arasında danışıqlar yolu ilə siyasi həllin rejimdən sonrakı mərhələdə ən səmərəli seçimlərdən biri kimi önə çıxmasına səbəb oldu.

Tərəflər arasında danışıqlar cəhdləri davam etdi və nəhayət, 10 mart 2025-ci ildə Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şaraa ilə SDQ komandanı Məzlum Abdi arasında razılaşma imzalandı. Razılaşma səkkiz bənddən ibarət idi:

Bütün suriyalıların dini və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq səriştə əsasında siyasi prosesdə və dövlət institutlarında təmsilçiliyi və iştirakı hüququnun təmin edilməsi.

Kürd cəmiyyətinin Suriya dövlətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olması, dövlətin onun vətəndaşlıq və konstitusion hüquqlarını təmin etməsi.

Suriya ərazilərinin hamısında atəşkəs.

Şimali-şərqi Suriyadakı bütün mülki və hərbi institutların dövlət idarəetməsinə inteqrasiyası; sərhəd keçidləri, hava limanı, neft və qaz yataqları da daxil olmaqla.

Bütün köçkün suriyalıların şəhər və kəndlərinə geri dönüşünün təmin edilməsi və dövlət tərəfindən qorunması.

Dövlətin Əsədin qalıqlarına (Bəşşar Əsəd rejiminin qalıqları) və ölkənin təhlükəsizliyi ilə birliyinə təhdid olan bütün risklərə qarşı mübarizəsinə dəstək.

Bölünmə çağırışlarının, nifrət nitqinin və cəmiyyət komponentləri arasında fitnə yaratmaq cəhdlərinin rədd edilməsi.

İcraedici komitələrin razılaşmanı cari ilin sonunu keçmədən tətbiq etməsi.

Lakin martdan 2026-cı ilin əvvəlinə qədər tərəflər razılaşmanın tətbiqinə aparan hər hansı real irəliləyiş əldə etmədi. Altı raunddan çox əsas danışıqlar aparılsa da, tətbiq istiqamətində irəliləyiş “sıfır” olaraq qaldı. SDQ mərkəzsizləşmə mövqeyində israr edir, Fəratın şərqində öz qüvvələrinin ordu qüvvələri olmadan vahid blok və ya çoxsaylı dəstələr şəklində qalmasını istəyir. SDQ eyni zamanda öz elementlərini, o cümlədən əvvəlki rejimdə olmuş və 2025-ci ildə SDQ sıralarına qəbul edilən 3000-dən çox döyüşçünü Suriya ordusunun ştatına daxil etməkdə israr edir. Halbuki razılaşma SDQ-dən Dəməşqin əvvəlki rejimin qalıqlarına qarşı mübarizəsinə dəstək verməyi tələb edirdi.

Məlumatlara görə SDQ daxilində Dəməşqlə hansı razılaşmaların əldə olunmalı olduğu və “yeni Suriyada” SDQ-nin gələcəyi barədə fikir ayrılıqları var. Suriya rəsmi şəkildə beynəlxalq koalisiyaya “İŞİD”ə qarşı qoşulduqdan sonra SDQ daha çox narahat olmağa başlayıb: gələcəkdə dəstək ona yönəlməyəcək və SDQ-nin əsas legitimlik kartı artıq əvvəlki kimi işlək deyil. Bu arada Suriya hökuməti Moskva ilə intensiv hərbi-siyasi görüşlər fonunda anlaşmalarda irəliləyib. Dəməşqin baxışına görə bu, SDQ-nin Fəratın şərqində Rusiyaya “ikinci seçim” kimi arxalanma imkanını azaldır, xüsusən də SDQ əsas müttəfiqi olan ABŞ-ı itirəcəyini hiss etməsi fonunda.

Gərginlik bitməyib: Hələb, Tişrin bəndi, Deyr əz-Zor və Rəqqə kəndində müxtəlif bölgələrdə toqquşmalar yaşanıb. Gərginlik cari ilin yanvarının ilk həftəsində pik həddə çatdı. SDQ-nin Hələbin iqtisadi paytaxt kimi sabitliyinin bərqərar olmasına təsir edən addımlarından sonra Suriya hökuməti Əl-Əşrəfiyyə və Şeyx Məqsud məhəllələrinə nəzarəti bərpa etmək qərarı aldı. Döyüşlərdən sonra hökumət məhəllələrə nəzarəti ələ keçirdi və yeni hərbi-təhlükəsizlik yanaşması nümayiş etdirdi. Ardınca hökumət Deyr Həfər və Fəratın qərbində Məskənəyə doğru hərəkət etməyə başladı.

Dəməşqin də Vaşinqtona xəbərdarlıq etməsi artıq Suriya KİV-lərində öz əksini tapıb. Məlumatlara görə Suriya hökuməti ABŞ-a bildirib ki, xalq təzyiqi artıb, Fəratın şərqi düyününün açılması sabitliyin dayaqlarındandır və İran və “İŞİD” kimi qüvvələrin qeyri-sabitlikdən yararlanaraq təhlükəsizliyi sarsıtmasının qarşısını almaq üçün əsas amildir. SDQ-nin nəzarət etdiyi bölgələr Suriyanın kənd təsərrüfatı üçün olduqca önəmlidir, burada neft quyuları var və Suriya iqtisadiyyatın yenidən qurulması üçün bu bölgələrin bərpasına ehtiyac duyur.

Hələbdəki toqquşmaların təsirini nəzarətdə saxlamaq, digər yerlərdə də yarana biləcək gərginliyin Suriyanın sosial toxumasına zərər vurmasının qarşısını almaq üçün Suriya hökuməti Suriyadakı kürdlərin hüquqlarının təminatı ilə bağlı addımları sürətləndirdi. Yeni konstitusiya işinin parlamentin öhdəsinə düşəcəyi nəzərə alınaraq, parlamentin mövcud olmadığı şəraitdə Prezident Əhməd əş-Şaraa 16 yanvar tarixində (13) saylı fərman imzaladı. Fərman Suriyadakı kürdlərin ölkənin əsas komponenti kimi hüquqlarını təmin edən müddəaları ehtiva edir. Yeni konstitusiyanın bir hissəsi kimi gözlənilən bu addım SDQ-nin “kürdlərin hüquqlarını müdafiə edən yeganə tərəf” hekayəsini monopoliyalaşdırmasının qarşısını almaq üçün sürətləndirilib. Əhməd əş-Şaraanın yaxın günlərdə Suriya qəbilələrinin nümayəndələri və şərq bölgəsinin ağsaqqalları ilə görüşəcəyi gözlənilir; bu addım SDQ-yə təzyiqi artırmaq, onun iddiasını və təbliğatını zəiflətmək məqsədi daşıyır.

Məlumatlara görə ABŞ-ın xüsusi nümayəndəsi Tom Barakın komandası gərginliyi azaltmaq və danışıqlarda irəliləyiş üçün SDQ-yə təzyiqi artırmaq üzərində işləyir, eyni zamanda hərbi toqquşma ssenarisində mümkün riskləri qiymətləndirir. ABŞ administrasiyası tərəflərin silahlı qarşıdurmasız razılığa gəlməsini istəyir, çünki silahlı toqquşma bölgədə “İŞİD”in geri qayıtma ehtimalını artıra bilər. Xüsusilə də “İŞİD” SDQ ərazilərindəki həbsxanalara hücum etməyi planlaşdırır; həmin həbsxanalarda suriyalı, ərəb və əcnəbi minlərlə keçmiş döyüşçü saxlanılırdı. Qarşıdurmanın yaradacağı xaos “İŞİD”ə sıralarını yenidən toparlamaq imkanı verə bilər.

Vaşinqtonun səyləri yerdə də aydın göründü: cümə günü, 16 yanvar axşamı beynəlxalq koalisiya nümayəndələri ilə SDQ arasında Tel Həfər bölgəsində toplantı keçirildi. Məqsəd SDQ-ni Fəratın qərbindəki bölgələrdən geri çəkilməyə, Dəməşqlə qarşıdurmaya girməməyə və siyasi danışıqlara qayıtmağa təşviq etmək idi.

Yaxın dövr çoxsaylı seçim və ssenarilərlə yüklüdür. Vaşinqton bu müddətdə danışıqlar nəticə verməzsə, Suriya hökumətinin Fəratın şərqində hərbi addıma keçməsi halında zərərləri azaltmağa çalışır. Çünki iki tərəf arasında toqquşmanın nəticələri yalnız Suriya coğrafiyası ilə məhdudlaşmayacaq, region ölkələrinə də yayılacaq. Bundan başqa, Türkiyə SDQ-nin mümkün irəliləyişi qarşısında susmayacaq; bu, Türkiyənin milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirilir və Ankara ilə “Kürd Fəhlə Partiyası” arasında mümkün dialoq və uzlaşma xəttinə çox ağır təsir göstərə bilər.

Nəticə olaraq SDQ anlayır ki, Vaşinqton strateji baxımdan Dəməşqi daha önəmli müttəfiq kimi görməyə başlayıb. SDQ “İŞİD”ə qarşı mübarizədə ABŞ-ın arxalandığı yerli qüvvə idi, lakin “İŞİD” illər əvvəl məğlub edilib və bu gün Vaşinqton SDQ-dən Suriya hökumətinin ordusuna inteqrasiyanı tələb edir.
SDQ həmçinin bilir ki, onun nəzarət etdiyi ərazilərdə ərəb, kürd, aşşuri komponentlər uzun illər davam edən mənfi siyasətlər səbəbilə ciddi narazılıq yaşayır. 2023-cü ildə Deyr əz-Zorda qəbilə üsyanı ABŞ-ın müdaxiləsi olmasaydı SDQ-ni sarsıda bilərdi. Bu səbəblə SDQ-nin bir zamanlar “güc” hesab etdiyi minlərlə döyüşçü bu gün potensial çöküş faktorlarından birinə çevrilə bilər. Suriya hökuməti isə ərəb qəbilələrinin ağsaqqalları və Fəratın şərqindəki komponentlərin nümayəndələri ilə daha müsbət təmaslar qurur. Bütün bunlar SDQ-ni dəstəkləməyə marağın azaldığı, Dəməşq hökumətinə, Suriyanın ərazi bütövlüyünə və regionun sabitliyinə dəstəyin artdığı regional və beynəlxalq əhval-ruhiyyə fonunda baş verir.