BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ Prezidenti Donald Trampın xarici siyasət və təhlükəsizlik yanaşmalarında neft amili mərkəzi yer tutmaqda davam edir və bu yanaşma müasir enerji reallıqları ilə ziddiyyət təşkil edir.
Donald Trampın neftə münasibəti hələ 1987-ci ildə ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətini tənqid edən məşhur qəzet elanından formalaşmağa başlayıb. Həmin dövrdə o, Amerikanın ehtiyac duymadığı nefti daşıyan gəmiləri qoruduğunu və qarşılığında heç nə almadığını yazaraq nefti milli gücün əsas dayağı kimi təqdim edib. Aradan təxminən 40 il keçməsinə baxmayaraq, Trampın dünyagörüşü hələ də 1973-cü il neft embarqosu dövrünün geosiyasi məntiqi üzərində qurulub.
ABŞ-ın artıq dünyanın ən böyük neft istehsalçısına çevrilməsi, şist inqilabı və enerji bazarlarının transformasiyası Trampın yanaşmasını dəyişməyib. O, nefti hələ də imperiyaların taleyini müəyyən edən əsas resurs kimi görür və bu səbəbdən İraq, Liviya və Suriyadan sonra Venesuelanı da ABŞ-ın enerji strategiyasının mərkəzinə çevirib.
2026-cı ilin yanvarında Venesuela Prezidenti Nikolas Maduronun saxlanılmasından sonra Tramp ABŞ-ın bu ölkənin neft sektoruna nəzarət edəcəyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, Amerika şirkətləri Venesuelaya daxil olaraq milyardlarla dollar sərmayə qoymalı, infrastrukturu bərpa etməli və neft hasilatını genişləndirməlidir. Lakin Venesuelanın ağır neft yataqları, aşağı dünya qiymətləri və siyasi risklər bu planların real icrasını sual altına alıb.
ABŞ-ın aparıcı enerji şirkətləri Venesuelaya qayıtmağa ehtiyatla yanaşır. “ExxonMobil” rəhbərliyi bu ölkədə iki dəfə aktivlərin müsadirə edildiyini xatırladaraq, mövcud şəraitdə investisiyanın mümkünsüz olduğunu bildirib. Hazırda neftin bir barelinin qiymətinin təxminən 60 dollar səviyyəsində qalması Venesuela neftini iqtisadi baxımdan sərfəli etmir və hasilatın artırılması üçün on milyardlarla dollar tələb olunur.
Trampın diqqətində olan digər əsas hədəf İrandır. 2025-ci ilin sonlarında ölkədə baş verən kütləvi etirazlar və iqtisadi böhran fonunda Tramp Tehran üzərinə təzyiqləri artırıb. O, açıq şəkildə etirazçıları dəstəklədiyini bəyan edib və mümkün edamlar olacağı təqdirdə sərt addımlar atacağı ilə hədələyib. Bu açıqlamalar neft bazarlarında dərhal əks-səda doğurub və qiymətlərin artmasına səbəb olub.
Analitiklər bildirir ki, İranın gündəlik təxminən 4 milyon barel neft hasil etməsi istənilən destabilizasiyanı qlobal bazarlar üçün ciddi riskə çevirir. Buna baxmayaraq, Tramp üçün əsas məqsəd enerji üzərindən siyasi və geosiyasi nəzarəti gücləndirməkdir.
Mütəxəssislərin fikrincə, Trampın neft strategiyası iqtisadi səmərəlilikdən çox güc və təsir mexanizmlərinə əsaslanır. ABŞ-ın Venesuela, Qayana və öz daxili ehtiyatları üzərində mümkün nəzarəti dünya neft ehtiyatlarının təxminən 30 faizinə təsir imkanları yarada bilər. Bu isə xüsusilə Çinə və neftdən asılı ölkələrə qarşı ciddi rıçaq deməkdir.
Eyni zamanda, bu yanaşma Rusiya üçün də risklər yaradır. Neft qiymətlərinin aşağı səviyyədə saxlanılması Moskvanın hərbi və iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırır. Kuba isə Venesuela neftindən məhrum qalmaqla ciddi enerji böhranı ilə üzləşə bilər.
Bununla yanaşı, Tramp administrasiyası bərpa olunan enerji mənbələrinə dəstəyi azaldıb, elektromobillərə subsidiyaları ixtisar edib, dəniz külək enerjisi layihələrini dayandırıb və ABŞ-ı yenidən Paris İqlim Sazişindən çıxarıb. ABŞ neftə söykənən keçmişə yönəldiyi halda, Çin günəş və külək enerjisi hesabına gələcəyin enerji sistemini qurmağa çalışır.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, Trampın hədəfi ABŞ-ı dünyanın “son və ən böyük neft dövləti”nə çevirməkdir. Lakin sual açıq qalır: Amerika enerji şirkətləri və qlobal bazarlar bu strategiyanı dəstəkləyəcəkmi, yoxsa gələcəyin enerji reallıqları neftin rolunu getdikcə azaldacaqmı?