BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

İran rejimi 1979-cu il İslam İnqilabından sonra hakimiyyətə gəldiyi dövrdən etibarən, öz hegemonluğuna yönələn təhlükələri müəyyən etmək, neytrallaşdırmaq və çəkindirmək məqsədilə mürəkkəb, effektiv və sərt təhlükəsizlik institutu formalaşdırmışdır. Sistem xarici hərbi təcavüz, casusluq və sabotaj aktlarından tutmuş daxili vətəndaş iğtişaşlarınadək geniş təhlükə spektrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün tələb olunan imkanları və strukturları illər boyu təkmilləşdirib.

Lakin bu mexanizm hər zaman uğurlu olmayıb. 2020-ci ildə İranın nüvə proqramında mühüm rol oynamış Möhsün Fəxrizadə Tehranın mərkəzində qətlə yetirildi. Bundan başqa, İsrail ötən ilin ortalarında İranın bir sıra hərbi imkanlarını sıradan çıxarıb, yüksək rütbəli komandirləri və mütəxəssisləri hədəf alıb. Eyni zamanda, İran Yaxın Şərqdə nüfuzunun bir hissəsini itirib və regionda bəzi müttəfiqlərini itirməyə başlayıb.

Daxili təhlükələr fonunda isə təhlükəsizlik aparatı xüsusilə 2009, 2019 və 2022–2023-cü illərdə baş verən kütləvi etiraz dalğalarını nəzarət altına almağa nail olub. Bu prosesdə texniki nəzarət imkanları kütləvi güc tətbiqi, məhkəmə təzyiqləri və fiziki zorakılıqla birgə istifadə edilib. Lakin etirazların təkrarlanması göstərdi ki, bu yanaşma nə ictimai narazılığı köklü şəkildə aradan qaldıra, nə də geniş xalq dəstəyini qoruyub saxlaya bilir.

Təhlükəsizlik qurumlarının təşkilati və idarəetmə strukturu İran konstitusiyasında siyasi və dini hakimiyyət arasında mövcud olan bölünməni əks etdirir. Formal olaraq bu qurumlar İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının nəzarəti altında fəaliyyət göstərir. Lakin praktikada onlar əsas güc mərkəzi olan “Ali Rəhbər”in ofisi ilə birbaşa və xüsusi əlaqə xətləri formalaşdırıblar. Hərçənd Şura ilə Rəhbərlik Ofisi arasında koordinasiya mümkündür, bu vəziyyət təhlükəsizlik üzərində nəzarətdə rəqabət, gərginlik və ikili idarəetməni aradan qaldırmır.

Bununla yanaşı, təhlükəsizlik strukturları yüksək maliyyə resurslarına, siyasi və dini elitanın açıq dəstəyinə malikdir. Onlar parlament nəzarətindən və müstəqil yoxlamalardan kənar fəaliyyət göstərir və faktiki olaraq yalnız “Ali Rəhbər” qarşısında hesabatlıdır.

Konstitusiyaya əsasən bu qüvvələrin əsas vəzifəsi “İslam İnqilabını qorumaq”dır. Bu vəzifə qanunun aliliyi, beynəlxalq hüquq və insan hüquqlarına hörmət kimi prinsiplərdən üstün tutulur. Məhz buna görə əsas təhlükəsizlik qurumları dini hakimiyyət mərkəzlərinə son dərəcə yaxın yerləşir.

Bəs bu institutlar hansılardır? Neçədirlər və necə fəaliyyət göstərirlər?

“İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu” (SEPAH)

“İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu” İranın ən böyük və ən mühüm təhlükəsizlik qurumudur. 1979-cu ildə yaradılan bu strukturun əsas missiyası “İnqilabı qorumaq” olub. Bu missiya zamanla müxtəlif formalara bürünüb: İran–İraq müharibəsində birbaşa döyüş əməliyyatlarından tutmuş, daxili müxalifətin zorla susdurulmasınadək.

SEPAH ilkin olaraq inqilaba qarşı mümkün daxili çevrilişlərin qarşısını almaq üçün formalaşdırılmışdı və buna görə də “Vilayəti-fəqih” modelini müdafiə edən ali dini rəhbərliklə sıx bağlı olub.

İran–İraq müharibəsi zamanı SEPAH klassik hərbi qüvvəyə çevrilsə də, “inqilabı qorumaq” missiyası dəyişməz qaldı. Tehranın baxışına görə, müharibə Qərbin dəstəklədiyi İraq vasitəsilə inqilabın məhv edilməsi cəhdi idi.

Qeyd olunur ki, həmin dövrdə Ali Rəhbər Əli Xamenei birbaşa SEPAH-a rəhbərlik edib və bu da Korpusa uzunmüddətli himayə və siyasi dəstək qazandırıb. Nəticədə SEPAH hətta iqtisadi böhran dövrlərində belə üstün maliyyələşmə əldə edib. 2021-ci ilin iyulunda onun büdcəsi 14 faiz artırılıb. Bəzi hesablamalara görə, SEPAH İranın müdafiə sektoruna ayrılan ümumi vəsaitin təxminən 30 faizinə nəzarət edir.

SEPAH birbaşa Ali Rəhbərə tabe olsa da, tam problemsiz olmayıb. İslahatçı prezident Məhəmməd Xatəmi bu qurumun gücünü məhdudlaşdırmağa çalışsa da, SEPAH Əli Xameneinin himayəsi altında iqtisadi şəbəkələrini genişləndirib və keçmiş komandirlərini siyasi vəzifələrə yerləşdirib. Bu tendensiya keçmiş SEPAH üzvü olan Mahmud Əhmədinejadın dövründə daha da güclənib.

Eyni zamanda, Xameneinin 2009-cu il etirazlarını boğa bilməməsinə görə Kəşfiyyat Nazirliyindən narazı qalmasından sonra SEPAH öz daxili kəşfiyyat strukturunu da yaradıb.

Bu proses nəticəsində SEPAH iqtisadi və siyasi baxımdan geniş təsir şəbəkəsinə malik dominant gücə çevrilib. Ümumilikdə, onun mövcudluğu rejimin davamlılığı ilə sıx bağlıdır və çox sayda iranlı bu qurumdan dolayısı ilə iqtisadi və peşəkar baxımdan asılı vəziyyətə düşüb.

Hazırda SEPAH-ın təxminən 190 min üzvü var. Onlar 31 regional korpusda (onlardan ikisi Tehranda yerləşir), xüsusi təyinatlı qüvvələrdə, zirehli və piyada briqadalarda xidmət edirlər. Korpusun tərkibində 20 min nəfərlik güclü dəniz qüvvələri, 15 min nəfərlik aerokosmik qüvvələr və xarici əməliyyatlara cavabdeh olan 5 min nəfərlik “Qüds Qüvvələri” mövcuddur.

Hazırda “Qüds Qüvvələri”nə İsmayıl Qaani rəhbərlik edir. Bu struktur əvvəlki komandiri Qasım Süleymaninin dövründə regionda silahlı qruplaşmaların yaradılması və dəstəklənməsi yolu ilə ciddi nüfuz qazanmışdı.

“Qüds Qüvvələri”nin əsas gücü Livanın “Hizbullah” hərəkatı, Suriya və İraqdakı böyük silahlı dəstələr kimi xarici tərəfdaş şəbəkələrindən qaynaqlanır. Daxili etirazların yatırılmasında istifadə edilməsə də, bu qüvvə “İslam İnqilabı”nı xaricdə qorumaq üçün minlərlə xarici döyüşçünü səfərbər edə bilir. Suriyadakı müharibə zamanı Əfqanıstan və Pakistandan könüllü şiə radiklların cəlb edilməsi bunun bariz nümunəsidir.

“Bəsic” qüvvələri

SEPAH könüllü qüvvələr olan “Bəsic”i operativ şəkildə idarə edir. Bu qurumun üzvlərinin sayı rəsmi olmayan mənbələrə görə 6 milyon, rəsmi İran mənbələrinə görə isə 23 milyon nəfərdir. “Bəsic” məktəblərdə, universitetlərdə və iş yerlərində fəaliyyət göstərən kütləvi təşkilatdır və kökləri inqilabın ilk illərinə gedib çıxır.

Yerindəcə səfərbər olunan “Bəsic” üzvləri ictimai etirazların yatırılmasında əsas rol oynayır. Onlar həm informasiya mənbəyi, həm də zərurət yarandıqda birbaşa güc vasitəsidir. 2009-cu ilə qədər “Bəsic” ilə SEPAH arasında açıq rəqabət mövcud idi, lakin sonradan “Bəsic” rəsmi olaraq SEPAH-a tabe edildi və “İmam Əli” və “İmam Hüseyn” batalyonlarının tərkibinə daxil edildi. Bu qüvvələr 2009, 2019 və 2023-cü illərin etirazlarının yatırılmasında ön cəbhədə iştirak edib.

Kəşfiyyat və Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi

Bu nazirlik ilkin olaraq kəşfiyyat və təhlükəsizlik strukturları arasında koordinasiya üçün yaradılıb. Zamanla isə xüsusilə xaricdəki müxaliflərə qarşı fəaliyyət göstərən müstəqil təhlükəsizlik orqanına çevrilib. 2010-cu illərdə xaricdə həyata keçirilən bir sıra sui-qəsdlərdə bu nazirliyin rol oynadığı iddia olunur.Həmçinin, xaricdə fəaliyyət göstərən “Mücahedin Xalq Təşkilatı”na qarşı həyata keçirilmiş kiberhücumların arxasında da bu qurumun dayandığı bildirilir.

Konstitusiyaya görə nazirlik prezidentin rəhbərlik etdiyi Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasına tabedir. Lakin praktikada, digər təhlükəsizlik qurumları kimi, son qərar verən yenə də Ali Rəhbərdir.

Polis qüvvələri

İranda ictimai asayişin qorunması əsasən İran Polis Qüvvələrinin (NAJA) üzərinə düşür. Təxminən 60 min nəfərlik bu struktur əvvəlcə üç ayrı qurumun – polis, jandarm və “İslam İnqilabı Komitələri”nin birləşdirilməsi ilə yaradılıb.

Polisin tərkibində fəaliyyət göstərən Təhlükəsizlik Polisi və onun alt bölməsi olan “Əxlaq Polisi” geniş səlahiyyətlərə malikdir. Bu qurum geyim və davranışa nəzarət edir və onun fəaliyyəti nəticəsində kürd əsilli iranlı gənc qadın Məhsa Əmininin ölümü baş vermiş, ölkə üzrə geniş etirazlar başlamışdı.

Bu polis bölməsinin əməkdaşları Daxili İşlər Nazirinə tabe olsalar da, faktiki olaraq heç bir rəsmi nəzarət və hesabat mexanizmi mövcud deyil. “Əxlaq Polisi”nin ləğvi ilə bağlı son qərar rejim üçün ciddi güzəşt sayılır, çünki bu qurum dövlətin vətəndaşların şəxsi həyatına dini baxışla müdaxilə etmək hüququnu təmsil edirdi.

Silahlı Qüvvələr

İranın klassik silahlı qüvvələri (təxminən 600 min hərbçi) təhlükəsizlik aparatından ayrıca fəaliyyət göstərir və onunla rəqabət aparır. Rejim bu qüvvələrin daxili etirazlara qarşı istifadəsinə etibar etmir. Bu məqsədlə təhlükəsizlik aparatının kifayət etməsi sistemli şəkildə planlaşdırılıb.

Əgər silahlı qüvvələr daxili iğtişaşlara cəlb olunsa, bu, təhlükəsizlik sisteminin uğursuzluğu kimi qiymətləndirilər və rejim üçün etibarlılığı şübhəli olan böyük hərbçi kütləsinin siyasətə cəlb edilməsi riskini yaradar.

İranın təhlükəsizlik mexanizmi çoxşaxəli və risklidir. Onun üzərində vahid komanda-nəzarət qaydalarını tətbiq etmək çətindir. Personalın çoxluğu bəzi elementlərin etirazçılara simpatiya göstərməsi ehtimalını artırır ki, bu da simvolik baxımdan ciddi nəticələr doğura bilər.

Bununla yanaşı, aparat yüksək səviyyəli kəşfiyyat imkanlarına malikdir və yerli icmalara dərin nüfuz etməklə təhlükələri vaxtında aşkar edib neytrallaşdıra bilir.

Milli təhlükəsizlik sisteminin zirvəsində Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası dayanır. Onun tabeliyində regional təhlükəsizlik komitələri fəaliyyət göstərir. Bu struktur əvvəlki etirazlar zamanı sınaqdan keçirilsə də, indiki miqyasda hələ bu qədər təzyiqlə üzləşməyib.

İranda təhlükəsizlik institutlarının çoxluğu ölkənin dini hakimiyyətə əsaslanan konstitusion quruluşunun birbaşa nəticəsidir. Qanunun tətbiqi dini hakimiyyətin ideoloji çərçivəsi ilə məhdudlaşdırılır.

Bu səbəbdən təhlükəsizlik qurumları gücünü hüquqi statusdan deyil, ideoloji sədaqət və təşkilati intizamdan alır. Xüsusilə SEPAH, “Qüds Qüvvələri”, “Bəsic” və “Əxlaq Polisi” “İslam İnqilabı”nın qorunması və yayılması üçün əsas dayaqlardır.

Təhlükəsizlik institutları və etirazlar

Sual yaranır: mövcud təhlükəsizlik və kəşfiyyat aparatı gələcək etirazları nəzarətdə saxlamaq üçün kifayət edəcəkmi?

İndiyədək etirazların tam coğrafi yayılmasının və birbaşa Ali Rəhbəri hədəf alan mərhələyə keçməsinin qarşısı alınıb. Lakin etirazçılar həm internetdə, həm real həyatda nəzarət mexanizmlərini aşmağın yollarını tapıblar. Buna baxmayaraq, aparat geniş resurslara və təcrübəyə malikdir və hələlik onun sıralarında açıq parçalanma müşahidə olunmayıb. Əgər dəyişiklik tələbi vahid lider və proqram ətrafında birləşərsə, rejimin ənənəvi “zorakılıq + taktiki güzəşt” formulu yetərsiz qala bilər.

Ali Rəhbər və rejim elitası yaxşı anlayır ki, cəmiyyətin qorxu səddi aşdığı anda, inqilabi dəyişiklik artıq qaçılmaz olur.