BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Bir il əvvəl Bəşşar Əsəd rejiminin devrilməsi Suriyada yeni siyasi səhifənin başlanğıcı oldu. Lakin beynəlxalq və regional müzakirələr hələ də təhlükəsizlik məsələləri və sanksiyaların yumşaldılması üzərində cəmlənir. Elə bil Suriyanın gələcəyi yalnız hərbi balans və iqtisadi təzyiq mexanizmləri ilə müəyyənləşir.Halbuki belə yanaşma ölkədə gedən dərin və sistemli dönüşümlərin miqyasını izah etmir və əsas sualı açıq qoyur: illərlə dağılmış idarəetmə strukturlarını və parçalanmış cəmiyyəti necə yenidən dövlət halına gətirmək olar?

Rejimin çökməsindən sonra yaranan idarəetmə boşluğu

Əsəd hakimiyyətinin süqutu təkcə siyasi dəyişikliyin baş verməsi deyildi — Suriyanı idarə edən bütün mexanizmlərin dağılması demək idi. Rejim təhlükəsizlik orqanlarının, inzibati strukturların, dövlət xidmətlərinin bir-biri ilə bağlı və fəaliyyət göstərən şəbəkəsini yaratmışdı.

Bu şəbəkə dağıldıqdan sonra yeni hakimiyyət böyük institusional boşluq qarşısında qaldı. İndi həm sabitliyin bərpası, həm də dayanıqlı dövlət institutlarının qurulması eyni vaxtda həyata keçirilməlidir.

Son bir ildə enerji, infrastruktur və digər sahələrə investisiya etmək istəyən regional və beynəlxalq tərəfdaşlar ortaya çıxdı. Bu, müəyyən bölgələrdə həyat şəraitinin qismən yaxşılaşmasına səbəb olub.

Bu tendensiya ehtiyatlı nikbinlik yaratsa da, problemlərin böyük hissəsi hələ də qalmaqdadır.

Yeni Suriya qarşısında duran risklər

Təhlükəsizlik sektorunun zəifləməsi, siyasi keçidin sürəti və mərkəzi nəzarətin hələ tam bərpa olunmaması cəmiyyətdə aşağıdakı halları artırıb:

qisas alma meyli,
özbaşına cəza vermə,
“qanunu öz əli ilə tətbiq etmə” cəhdləri.

Bu cür proseslər Suriyada qurulmağa çalışılan yeni dövlətçilik modelini təhlükə altına salır.

“Kölgə strukturlarının” yüksəlişi

Suriya daha bir risklə üz-üzə qalıb: Hərbi, dini, sosial və iqtisadi xarakterli qeyri-rəsmi qruplar dövlət çərçivəsindən kənarda fəaliyyət göstərərək yerli hakimiyyət rolunu oynamağa başlayıblar.

Bu strukturlar rəsmi hakimiyyətlə rəqabət aparır, yerli loyallıq şəbəkələrinə söykənir, xarici dəstək alır, müharibə dövründə formalaşmış qeyri-mərkəzləşmiş sistemləri qoruyur.

Əgər onlar hüquqi çərçivəyə salınmasa, Suriyada alternativ güc mərkəzləri yaranacaq.

Xarici maliyyə və suverenlik dilemması

Yeni hakimiyyət qarşısında iki ağır seçim var:Ölkəni bərpa etmək üçün xarici vəsaitdən istifadə etmək və ya ölkənin siyasi suverenliyini qorumaq.

Müharibədən sonrakı dünyada təcrübə göstərir ki, islahatlar olmadan daxil olan maliyyə axını korrupsiyanı artırır, yeni hakim təbəqələr yaradır və dövlətlə xalq arasındakı məsafəni daha da böyüdür.

Ən zəif halqa: dövlət idarəçiliyi

Keçid dövrünün əsas problemi idarəetmədir. Söhbət yalnız nazirliklərin fəaliyyətindən getmir. Yeni hakimiyyət xidmətlərin şəffaf göstərilməsini, yerli icmaların qərarverməyə cəlb olunmasını, keçid ədalətinin qisas və kollektiv cəzaya çevrilməməsini təmin etməlidir.

Suriya uğurla yenidən qurularsa, regionda güc balansı dəyişəcək. Əks halda, ölkə yenidən sabitliyi pozan amilə çevrilə bilər.

Qərb dövlətləri hələ də sanksiyaların tam aradan qaldırılmasına tələsmir. Yeni hakimiyyətin xarakteri və beynəlxalq davranış standartlarına sadiqliyi barədə suallar çoxdur.

Yeni hakimiyyət strukturlarının müəyyən hissəsi uzun illər radikal silahlı hərəkatların tərkibində olmuş şəxslərdən ibarətdir.

Onların “dövlətçilik modelinə keçid” haqda bəyanatları praktiki səviyyədə hələ də tam şəkildə reallaşmayıb.

Ölkənin bərpası yalnız iri layihələrlə məhdudlaşmamalıdır. Yeni hakimiyyətin əsas prioritetləri istehsalatın bərpası, əhalinin məşğulluğu, yerli bazarın gücləndirilməsi olmalıdır.

Bunlar olmadan Suriya sabitliyi hər an pozula biləcək həssas sistem olaraq qalacaq.

Əsəd rejiminin devrilməsindən bir il sonra Suriya həm yeni imkanlarla, həm də ciddi risklərlə üz-üzədir.
Uğur yalnız təhlükəsizlik və iqtisadi göstəricilərdən asılı deyil — legitim və hesabatlı dövlət institutlarının qurulmasından asılıdır.

Suriya yalnız keçmişlə hesablaşmaqla deyil, həm də onun fərqli şəkildə geri qayıtmasının qarşısını almaqla yeni gələcəyini qurmalıdır.