BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrailin Qətərdə “HƏMAS” rəhbərliyinə qarşı endirdiyi gözlənilməz zərbə, Tramp administrasiyasının Qəzza müharibəsini bitirmək planlarında əhəmiyyətli dərəcədə uğursuzluğa düçar olduğunu göstərən ən son işarə oldu. Hücumdan üç gün keçdikdən sonra çıxış edən ABŞ prezidenti Donald Tramp dumanlı bir diplomatik ümid ifadə edərək, “Ümid edirəm ki, İsrailin Qətərə endirdiyi hücum Qəzzada girovların azad edilməsi və atəşkəs danışıqlarına təsir etməyəcək. Biz girovların azad olunmasını istəyirik və bunun tezliklə baş verməsini istəyirik.”-dedi.
Tramp administrasiyasının Yaxın Şərq siyasətində ən qəribə məqamlardan biri Qəzza müharibəsinə göstərilən laqeyd münasibətdir. Çoxlarının gözündə “laqeydlik” Trampa aid edilməyəcək bir termin olsa da, bu, qismən Ağ Evin gündəlik sərt bəyanat və hərəkətlər seli ilə izah edilir.
Tramp tez-tez dünyanın diqqətini çəkən təxribatçı açıqlamalar verməyi sevir. Məsələn, ABŞ-ın Qəzza zolağına tam nəzarət edəcəyi və orada “Qəzza Rivyerası” adlı cazibədar bölgə quracağı fikri kimi. Digər tərəfdən isə o, çox vaxt nümayişkaranə addımlar atır: iyun ayında İrana qarşı həyata keçirilən qəfil hücum və ya bu ay Venesuelalı narkotik tacirlərinə qarşı təşkil edilən əməliyyat kimi. Lakin bu addımları strateji nəticələr doğuran ardıcıl siyasət kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
İsrail–Fələstin cəbhəsində Tramp girovların azad edilməsi və münaqişəyə son qoyulması ilə bağlı ritorikanın səviyyəsini qaldırsa da, əslində İsrailin bölgədə istədiyi kimi davranmasına göz yumdu. İsrailin gözlənilməz addımları isə bölgədə sabitliyi pozdu. İsrailin Qəzzada və regionun digər yerlərindəki hərəkətləri Trampın ən böyük arzularından birini – Nobel Sülh Mükafatını qazanmaq və İsraillə Səudiyyə Ərəbistanı arasında normallaşma sazişi imzalamaq istəyini də təhlükə altına salır. Buna baxmayaraq, ABŞ siyasətində indiyədək strateji dönüş müşahidə olunmur.
ABŞ prezidenti Teodor Ruzveltin məşhur “sakit danış, amma böyük çubuq daşı” prinsipinin tam əksi olaraq, 9 sentyabrda İsrailin Qətərdə HƏMAS üzvlərinə qarşı həyata keçirdiyi görünməmiş hücum Vaşinqtonun bölgədəki passivliyini açıq göstərdi. Bu, ABŞ-ın NATO-dan kənardakı əsas müttəfiqi Qətərin ərazisində, ABŞ-ın bölgədəki ən böyük hərbi bazasının olduğu yerdə baş verdi.
Tramp yanvarda girovların azad olunması və atəşkəsə nail olması ilə ümidverici bir başlanğıc etmişdi. Lakin o vaxtdan bəri diqqətini itirdi. Trampın sosial şəbəkələrdə paylaşdığı süni intellektlə yaradılmış qəribə video – guya o və Netanyahu Qəzza çimərliyində dincəlirlər – ictimaiyyətdə çaşqınlıq və narahatlıq yaratdı. Xüsusilə də o, eyni zamanda əldə olunan atəşkəs razılaşmasının icrasını təmin etmək üçün kifayət qədər təzyiq göstərmirdi.
Mart ayında Qahirədə keçirilən ərəb sammiti Qəzzanın uzunmüddətli bərpasına və fələstinli dövlətinin qurulmasına dair plan təqdim etdi. Lakin Trampın komandası bu təşəbbüslərə məhəl qoymadı. Martda isə İsrail hərbi kampaniyanı bərpa etdi, Qəzzaya sərt blokada tətbiq etdi və humanitar yardımları kəsdi.
Humanitar vəziyyət ağırlaşdıqca Tramp administrasiyası “Qəzza Humanitar Fondu” adlı mexanizm yaratdı. Lakin bu proqram uğursuz oldu və minlərlə insanın ölümünə səbəb oldu. Tramp isə yalnız təsadüfi bəyanatlar verməklə kifayətləndi, hətta bir dəfə HƏMAS ilə vasitəçilərsiz birbaşa görüşdü.
Amma bütün bu cəhdlər yeni atəşkəs gətirmədi. Diplomatik çərçivə olmadığı üçün İsrail hərbi əməliyyatları davam etdirdi. Bu mənada Trampın Qəzza siyasəti ilə onun Rusiya–Ukrayna müharibəsini bitirmək cəhdləri arasında oxşarlıq var. O, hər iki münaqişəni tezliklə həll edə biləcəyini iddia etsə də, Putinin onun təşəbbüslərini görməməzlikdən gəldiyi kimi, Netanyahu da onu sınağa çəkir.
Ekspertlərin fikrincə, iki əsas komponent olmasa, ABŞ siyasəti nəticə verməyəcək: ABŞ diplomatiyasının gücləndirilməsi – davamlı sülh gətirəcək etibarlı bir çərçivə və aydın strategiya yaradılmalıdır. Bu isə strateji fokus və güclü komanda tələb edir, amma hələ ki, bu, görünmür.
Ərəb tərəfdaşları ilə daha sıx əməkdaşlıq – xüsusilə İordaniya, Misir, BƏƏ, Bəhreyn, Mərakeş kimi İsraillə əlaqələri olan ölkələr, həm də Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Oman kimi dövlətlər prosesə daxil edilməlidir. Onlar həm fələstinlilərə dəstək, həm də İsrailə etimad vermək baxımından vacib rol oynaya bilərlər.
Bu iki komponent – güclü liderlik və sıx regional əməkdaşlıq – olmadığı təqdirdə, İsrail indiki kursunu davam etdirəcək və Tramp administrasiyası Yaxın Şərqdə sülh hədəflərinə çata bilməyəcək.