BAKI,AzerVoice Azərbaycan İslam ensiklopediyası

Osmanlı dövlətində şeyxülislam dini və hüquqi məsələlər üzrə ən ali vəzifə sahibi idi. O, dini bilik sahiblərindən ibarət dövlət təbəqəsinin rəhbəri sayılır və sədrəzəmdən sonra dövlətin ən yüksək rütbəli ikinci vəzifəlisi hesab olunurdu. “Şeyxülislam” anlayışı İslam dünyasında hicri IV / miladi X əsrdə meydana çıxsa da, həmin dövrdə rəsmi dövlət vəzifəsi xarakteri daşımırdı. Bu ad daha çox tanınmış hüquqşünas alimlərə və verdikləri dini-hüquqi rəylərlə şöhrət qazanmış İslam bilicilərinə fəxri titul kimi verilirdi. Zaman keçdikcə bu cür fəxri titulların əksəriyyəti istifadədən çıxmışdır.

İslam dünyasında tarixən işlədilən belə titullara “İslamın dayağı”, “İslamın şəfəqi”, “İslamın işığı”, “İslamın günəşi”, “İslamın dəlili”, “İslamın fəxri”, “İslamın sütunu” və oxşar adlar daxil idi. Bu adlar arasında yalnız şeyxülislam anlayışı Osmanlı dövlətində rəsmi institut kimi formalaşmış və dövlətin sonuna qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir. Osmanlı idarəçiliyində bu qurum dövlətin əsas sütunlarından biri hesab olunurdu.

Bu səbəbdən şeyxülislamlıq dini-hüquqi idarəçilik qurumunun rəhbərliyi kimi qəbul edilmiş, şeyxülislam isə bu qurumun başçısı olmuş və olduqca geniş səlahiyyətlərə malik sayılmışdır. Dövlətin mühüm məsələləri barədə onun dini-hüquqi rəyi alınmadan heç bir qərar qəbul edilə bilməzdi.

Şeyxülislamlığa gedən yol

XVI əsrdə şeyxülislam vəzifəsinə gətirilən şəxslərin hamısının əvvəlcədən baş qazı vəzifələrində çalışması bu vəzifənin nə qədər yüksək mövqedə olduğunu göstərir. Osmanlı dövlətində bəzi əyalətlər digərlərindən daha üstün sayıldığından, həmin ərazilərdə çalışan alimlərin rütbələri və aldıqları maaşlar da fərqli olurdu.

Şeyxülislam vəzifəsinə, əsasən, Rumeli üzrə baş qazı olmuş şəxslər təyin edilirdi. Bu yol adətən belə idi:
İstanbul qazısı → Anadolu üzrə baş qazı → Rumeli üzrə baş qazı → şeyxülislam.

Bu ardıcıllıq şeyxülislamlığın dini-hüquqi iyerarxiyanın ən yüksək pilləsində yerləşdiyini açıq şəkildə göstərir. XVI əsrdən əvvəl isə şeyxülislam vəzifəsini icra edən şəxslərin mütləq şəkildə baş qazı olması şərt deyildi. Məsələn, ilk şeyxülislamlardan sayılan Fəxrəddin əl-Əcəmi Edirnədə müəllimlik və müftilik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur.

Şeyxülislamın əsas vəzifəsi

Şeyxülislamın əsas vəzifəsi ona ünvanlanan müxtəlif suallar üzrə dinin hökmünü açıqlayan rəsmi dini-hüquqi rəy vermək idi. Bu səbəbdən ona “müfti”, yəni dini-hüquqi rəy verən şəxs də deyilirdi.

Müftinin verdiyi dini-hüquqi rəy birbaşa məhkəmə hökmü hesab olunmurdu, sadəcə dini məsələni izah edirdi. İslam hüquq sistemində hüquqi hökm yalnız qazı tərəfindən verilirdi. Qazı qərar qəbul edərkən müftinin verdiyi rəylərdən istifadə edə bilərdi, lakin bu, qazının müftiyə tabe olması demək deyildi.

Dini-hüquqi idarəçiliyin sahələri

Şeyxülislamın rəhbərlik etdiyi dini-hüquqi idarəçilik üç əsas sahəyə bölünürdü:
Dini və hüquqi məsləhət fəaliyyəti – şeyxülislam və müftilər tərəfindən həyata keçirilirdi;Təhsil və elm sahəsi – dini məktəblər və müəllimlər vasitəsilə icra olunurdu;
Məhkəmə və idarəçilik fəaliyyəti – qazılar və məhkəmələr tərəfindən yerinə yetirilirdi.
Şeyxülislam dini məktəblərdə çalışan müəllimlərin, qazıların və müftilərin təyin olunması və vəzifədə irəli çəkilməsinə nəzarət edirdi. Bu işlərin icrası üçün şeyxülislamlığa bağlı geniş katiblik aparatı mövcud idi.

1759-cu ildə sultan III Mustafa tərəfindən başlanmış və sarayda keçirilən dini-elmi müzakirələrə qatılacaq alimlərin seçilməsi də şeyxülislamın səlahiyyətlərinə daxil idi. Ramazan ayında keçirilən bu müzakirələrdə dövrün ən tanınmış alimləri iştirak edir, sultanın hüzurunda dini və elmi mövzular ətrafında fikir mübadiləsi aparırdılar.

Siyasi təsir və nüfuz

Şeyxülislamlıq Osmanlı idarəçiliyində böyük siyasi nüfuza malik idi. Şeyxülislamların verdiyi dini-hüquqi rəylər müharibələrin elan edilməsində, bəzi sultanların taxtdan endirilməsində həlledici rol oynamışdır.

Tarixi mənbələrə görə, Misirə qarşı müharibənin elan edilməsi Ali Cəmali Əfəndinin, Venesiyaya qarşı müharibənin elan edilməsi isə Əbus-Suud Əfəndinin dini-hüquqi rəyləri əsasında baş vermişdir. Eyni zamanda III Səlim, Sultan Əbdüləziz və II Əbdülhəmidin vəzifədən uzaqlaşdırılması da bu çərçivədə qiymətləndirilir.

Dini-hüquqi rəyin hüquqi qüvvəsi

Şeyxülislamın verdiyi dini-hüquqi rəyin bütün cəmiyyət üçün məcburi olması üçün sultanın təsdiqi tələb olunurdu. Təsdiqdən əvvəl bu rəy yalnız elmi fikir sayılırdı. Sultanın təsdiqindən sonra isə həmin rəy qanun qüvvəsi alırdı.

Osmanlı dövlətində şeyxülislamların icraedici hakimiyyət baxımından səlahiyyətləri 1574-cü ilə qədər məhdud idi. Bu tarixə qədər dini məktəb müəllimlərini, qazıları və müftiləri əsasən sədrəzəm təyin edirdi. 1574-cü ildən sonra isə şeyxülislamlar qazıları, müəllimləri,baş qazıları,təyin etmək səlahiyyəti əldə etdilər.

Şeyxülislamın birbaşa məhkəmə səlahiyyəti yox idi, lakin onun verdiyi dini-hüquqi rəylər müasir dövrdə Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarına bənzər hüquqi təsirə malik idi.

Vəzifədən kənarlaşdırma (azl)

Azl - vəzifəyə son qoyma, səlahiyyətin ləğv edilməsi deməkdir. İslam hüququnda dövlət başçısının və ya məmurun vəzifədən kənarlaşdırılması müəyyən hüquqi əsaslara bağlanmışdır. Xəlifə normal halda yalnız ölüm və ya istefa ilə vəzifədən ayrılırdı. Lakin ədalət prinsipini itirdikdə və ya vəzifəsini icra edə bilmədikdə, onu seçən şura tərəfindən vəzifədən kənarlaşdırıla bilərdi. İdarəçilər və dövlət məmurları isə cinayət törətdikdə, rüşvət aldıqda, vəzifəsindən sui-istifadə etdikdə və ya ictimai mənafelərə zidd davrandıqda vəzifədən uzaqlaşdırıla bilərdi.