BAKI,AzerVoice - Şahmat yalnız intellektual bir oyun deyil, həm də bəşər tarixinin dərin mədəni qatlarında iz qoymuş zəngin bir irsdir. Bu oyunun müsəlman dünyasındakı rolu və yayılması isə həm tarixçilər, həm də mədəniyyət araşdırmaçıları üçün xüsusi maraq doğurur.
Hindistan və İran: Oyunun erkən mərhələləri
Şahmatın mənşəyi eramızın VI əsrinə, Şimali Hindistana gedib çıxır. Bu dövrdə “çaturanqa” (sanskrit dilində “dörd hissəli ordu”) adlanan bu oyun piyada, süvari, fil və döyüş arabası bölmələrini təmsil edirdi. Bu hərbi bölmələr sonradan şahmat fiqurlarının əsasını təşkil etdi.
Çaturanqa oyunu zamanla Sasanilər dövrünün İranına yayıldı. Farslar bu oyunu “şatranc” adlandırdılar və onu daha da təkmilləşdirdilər. İranın İslam orduları tərəfindən fəthindən sonra isə şahmat müsəlman dünyasının mədəni sərvətinə çevrildi.
Müsəlman fəthləri və şahmatın yayılması
Tarixçilərin fikrincə, şahmatın dünyanın digər bölgələrinə yayılması məhz müsəlmanlar sayəsində mümkün olub. Ərəb xilafətləri, xüsusilə Əməvilər və Abbasilər dövründə şahmat yalnız oyun kimi deyil, həm də elmi və intellektual inkişafın bir göstəricisi kimi qəbul edilirdi.
Ərəb ölkələrində xəlifələr bu oyunun geniş yayılmasında xüsusi rol oynayıblar. Xəlifə Harun ər-Rəşid (786–809) dövründə şahmat saray mədəniyyətinin vacib bir elementi sayılırdı. Mənbələrdə qeyd olunur ki, Harun ər-Rəşid özü də mahir şahmatçı olub və gözübağlı şahmat oynaya bilən istedadlı oyunçuları axtarırdı.
Abbasi ustaları və şahmatın saray mədəniyyəti
X əsrdə Abbasi dövründə şahmatın iki ən tanınmış ustası — Əl-Ləclac və Əl-Suli meydana çıxdı. Onlar yalnız dövrün deyil, ümumiyyətlə, orta əsrlərin ən dərin strategiya biliciləri kimi tanınırdılar.
Bağdad saraylarında şahmat oyunu yalnız səssiz düşüncə ilə məhdudlaşmırdı. Oyunun mədəni tərəfi də ön planda idi – oyunçulardan hazırcavablıq, incə jestlər və məntiqi zarafatlar gözlənilirdi. XIV əsr ərəb tarixçisi Əl-Məsudi yazırdı:
“Şahmatçılar heyrətləndirmək üçün müxtəlif cəlbedici hərəkətlər və jestlərdən istifadə edirlər.”
İspaniya, Portuqaliya və Avropaya yayılması
Ərəblərin Pireney yarımadasını fəthi (bugünkü İspaniya və Portuqaliya ərazisi) şahmatın Avropaya daxil olmasının əsas kanallarından biri oldu. Kordoba xilafəti dövründə şahmat təhsil, elm və mədəniyyətlə yanaşı inkişaf etdirildi.
XIII əsrdə şahmat intellektual düşüncə, məntiq və strateji təfəkkürün simvoluna çevrildi. Oyun artıq fərqli mədəniyyətlər arasında körpü rolunu oynayırdı.
Skandinaviya və Rusiyaya yayılması
Şahmatın Yaxın Şərqdən Rusiyaya və Skandinaviya ölkələrinə yayılması əsasən ticarət yolları, xüsusilə Volqa çayı vasitəsilə mümkün olub. X–XI əsrlərdə bu oyun artıq Skandinaviyada və Rusiyada da tanınırdı.
Daha sonra şahmat İtaliyaya keçdi və Qərbi Avropada daha da populyarlaşdı. Tarixi qeydlərə görə, Qərbi Avropada şahmat haqqında ilk məlumat 1010-cu ilə aiddir.
Ən qədim şahmat dəsti
Bu günə qədər tapılmış ən qədim şahmat dəsti eramızın 700-cü ilinə aiddir. Bu dəst fil sümüyündən hazırlanmışdır və oyunun o dövrdə nə qədər dəyərli və elit bir məşğuliyyət olduğunu göstərir.
Şahmat yalnız bir oyun deyil, həm də mədəniyyətlərin kəsişdiyi, intellektual əlaqələrin qurulduğu bir vasitədir. Müsəlman irsi bu oyunun yayılmasında və inkişafında mühüm rol oynayıb. Ərəblər və farslar şahmatı yalnız qoruyub saxlamamış, həm də onun fəlsəfi və strateji dərinliyini zənginləşdirərək gələcək nəsillərə ötürmüşlər.
Bu gün dünyada milyonlarla insanın oynadığı şahmatın kökündə, məhz bu qədim və zəngin irs dayanır.
