BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Prezidenti Donald Trampın bu gün İranın Ali Dini Lideri Ayətullah Əli Xamenei və ya Prezident Məsud Pezeşkian ilə görüş təklif etməsi, əslində, onilliklərdir baş tutmayan “tarixi bir hadisə” olardı. Bu cür bir görüş, hətta 1979-cu ildə baş verən “İslam İnqilabından” əvvəlki dövrdə də reallaşmayıb. Tramp cümə günü “Bloomberg” agentliyinə verdiyi açıqlamada Xamenei və ya Pezeşkian ilə görüşə açıq olduğunu bildirib. O, eyni zamanda İsrailin İranın nüvə obyektlərinə hücum etməsinə mane olmadığını qeyd edib və hücum olmadan razılığa gəlməyə ümid etdiyini vurğulayıb.
Ruzveltdən Trampa – heç bir prezidentin bacarmadığı
İranı vəzifə başında olarkən ziyarət etmiş yeganə ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt olub. O, 1943-cü ildə Tehranda İkinci Dünya Müharibəsi zamanı müttəfiq liderlərlə birlikdə Tehran Konfransını keçirmişdi. O vaxtdan bu günə qədər bütün diplomatik səylərə baxmayaraq, iki ölkənin liderləri arasında birbaşa görüş baş tutmayıb.
İnqilabdan əvvəl, yəni İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin dövründə İran və ABŞ arasında əlaqələr güclü idi. Şah tez-tez Vaşinqtona səfər edir, ABŞ prezidentləri Dvayt Eyzenhauer, Con Kennedi və Riçard Nikson tərəfindən rəsmi qarşılanırdı.
Lakin 1979-cu ildən bu yana İran və ABŞ prezidentləri bir-birindən uzaq durmağa çalışıb. Onillər və bir çox diplomatik təşəbbüslərə baxmayaraq, birbaşa görüş hələ də reallaşmayıb.
Hər il bu vəziyyətin dəyişə biləcəyinə dair fərziyyələr səsləndirilir, lakin ölkələr arasında münasibətlər həmişə gərgin olaraq qalır – hətta Birləşmiş Millətlər Təşkilatında eyni binada olduqları vaxtlarda belə.
Tarixi dəyişdirən zəng
2013-cü ilin avqust ayında İran Prezidenti Həsən Ruhani islahatçılıq mesajı ilə hakimiyyətə gəldikdə, diplomatik irəliləyiş üçün fürsət yaranmışdı. Sentyabr ayında Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının iclası zamanı, Ruhani ilə ABŞ Prezidenti Barak Obama arasında görüş ehtimalı barədə kütləvi informasiya vasitələrində xəbərlər yayılmışdı.
Lakin Tehrandakı siyasi dairələr tərəddüd göstərdi və Ruhani birbaşa görüşə razılıq vermədi. Nəticədə, Ruhani Nyu-Yorkdan ayrılarkən tərəflər arasında yalnız qısa telefon danışığı oldu. Bu zəng, 1979-cu ildən bəri iki ölkə liderləri arasında ilk birbaşa təmas idi.
Trampın dəvəti
Donald Trampın bu gün etdiyi çağırış əslində yenilik deyil. 2019-cu ildə də ABŞ Prezidenti Tramp, BMT Baş Assambleyası çərçivəsində İran Prezidenti ilə görüşmək istədiyini bildirmişdi. Tramp həmin vaxt “görüşə açıq” olduğunu demiş və bu təklif tərəflər arasında sərt bəyanatların və qarşılıqlı təhdidlərin səsləndirildiyi bir mühitdə gözlənilməz qarşılanmışdı.