BAKI, AzerVoice
Qazaxıstan və Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın əsas enerji tandeminə çevrilmək üçün daha bir inamlı addım atır. Qlobal oyunçuların artan marağı fonunda iki ölkə getdikcə daha qətiyyətlə öz resurslarına və bir-birinə güvənərək regional gündəmi öz maraqlarına uyğun formalaşdırırlar.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin yaxınlarda Daşkəndə səfəri zamanı iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığı yeni nəfəs aldı. Səfərin əsas nəticələrindən biri “KazMunayGaz” və “Uzbekneftegaz” şirkətləri arasında imzalanmış saziş oldu – bu sənəd şirkətlər üçün faktiki olaraq əməkdaşlığın yeni dövrünü açır. Söhbət bir layihədən deyil, tamhüquqlu platformadan gedir: birgə geoloji kəşfiyyat, texniki məlumat mübadiləsi, neft-qaz kimyasının inkişafı, vahid informasiya məkanının yaradılması. Əslində dövlətlər yalnız səyləri deyil, həm də texnologiyaları, infrastrukturu və sahənin gələcəyinə baxışlarını birləşdirməyi təklif edirlər.
“Neft-qaz sektorundakı birgə təşəbbüslər böyük investisiya layihələri üçün baza yaradır. Geoloji-texniki məlumat mübadiləsi şəffaflığı artırır, riskləri azaldır və sahəyə nəzərəçarpan kapital cəlbinə yol açır. KMG və UNG şirkətlərinin idarə heyəti səviyyəsində keçirilən işgüzar görüşlər artıq praktiki təşəbbüslərə yönəlib – bu isə bazara ciddi niyyətlərin siqnalıdır”, – deyə özbəkistanlı ekspert Ranoxon Tursunova AzerVoice-a bildirib.
Bu razılaşmalar yalnız birgə qazma işlərinə deyil, həm də yeni emal güclərinin yaradılmasına və daha çox həcmdə məhsulla beynəlxalq bazarlara çıxışa qapı açır. Qazaxıstan infrastrukturla, Özbəkistan isə sürətlə böyüyən neft-kimya habları ilə təmin edir və birlikdə investorlar üçün regionda əvvəllər mövcud olmayan cəlbedici bir mərkəz formalaşdırırlar.
Qaz sahəsində də Astananın və Daşkəndin ortaq maraqları və ambisiyaları var. Qazaxıstan Prezidentinin sözlərinə görə, ölkələr artıq regional enerji balansının vacib hissəsinə çevrilmiş “Rusiya – Qazaxıstan – Özbəkistan” layihəsini inkişaf etdirmək niyyətindədirlər.
“Rusiya – Qazaxıstan – Özbəkistan qaz layihəsi uğurlu nəticələr göstərir. Birgə səylərlə qaz tranzitinin həcmini artırmağı nəzərdə tuturuq. Bundan əlavə, neft sahəsində və atom sənayesində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün yaxşı perspektivlər mövcuddur”, – Tokayev Daşkənddə keçirilən mətbuat brifinqində bildirib.
Qaz kooperasiyası artıq nəzərəçarpan nəticələr verir. 2025-ci ilin yeddi ayı ərzində Qazaxıstan qazının Özbəkistan üzərindən tranziti 921,7 milyon kubmetr təşkil edib, bu marşrutla Rusiya qazının tədarükü isə ildə 11 milyard kubmetrə qədər artırılacaq.
“Özbəkistanla tərəfdaşlığımız strateji xarakter daşıyır və ölkələrimiz Mərkəzi Asiyanın vahid enerji arxitekturasının əsas halqalarıdır”, – Qazaxıstanın energetika naziri Erlan Akenjenov qeyd edib.
Elektrik enerjisi sahəsi də ölkələrin ahəngdar hərəkət etdiyi digər istiqamətdir. Qazaxıstan və Özbəkistan 2026-cı ildə təxminən 900 milyon kVt/s elektrik enerjisi tədarükünə dair razılığa gəliblər. Bu, Qazaxıstan üçün qışın pik yüklərini qarşılamaq imkanı, Özbəkistan üçün isə xüsusilə yeni günəş, külək və qaz stansiyalarının işə salınması dövründə öz enerji sistemini çevik idarə etmək vasitəsidir.
“Bu protokol enerji çatışmazlığı risklərini azaldır, xüsusən stansiyaların təmiri və tələbatın pik dövrlərində. Bu, regionda proqnozlaşdırıla bilən enerji modelinin yaradılmasına doğru atılan addımdır”, – Tursunova izah edir.
Digər bir əməkdaşlıq səviyyəsi – su resurslarıdır. İqlim dəyişiklikləri, Qırğızıstandakı su anbarlarının səviyyəsinin enməsi fonunda Qazaxıstan və Özbəkistan su rejimlərinin koordinasiyasını gücləndirirlər. Bu, artıq sadəcə texniki iş deyil: energetika, aqrar sektor və regionun təhlükəsizliyi suyun buraxılışından birbaşa asılıdır.
“Yaşıl” sektorda da ölkələr yanaşı addımlayır. Qazaxıstan 2030-cu ilə qədər bərpa olunan enerjinin payını 15%-ə, Özbəkistan isə 40%-ə çatdırmağı hədəfləyir. Onların Azərbaycanla birlikdə Xəzər üzərindən “Yaşıl Enerji Dəhlizi” layihəsində iştirakı bu istiqamətin əsas elementlərindən birinə çevrilir. 1 iyul 2025-ci ildə “Yaşıl Dəhliz Birliyi” adlı birgə müəssisənin yaradılması Avropaya “təmiz" enerji ixracına doğru atılan daha bir praktiki addımdır.
Regionun ən böyük hidroenerji layihəsi – Kambarata SES-1 də diqqətdən kənarda qalmır. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan bu layihəni Dünya Bankının dəstəyi ilə inkişaf etdirməyə hazırdırlar. Bu, regional enerji balansının davamlılığına uzunmüddətli töhfədir.
Qazaxıstan və Özbəkistan bu gün artıq tək-tək layihələr deyil, Mərkəzi Asiyanın gələcək enerji sisteminin karkasını yaradırlar. Bu konstruksiyada neft, qaz, su, elektrik enerjisi və “yaşıl texnologiyalar" qarşılıqlı əlaqəli elementlərə çevrilir. Astana ilə Daşkənd bu əməkdaşlığı nə qədər sıx qurursa, region bir o qədər davamlı olur. Mərkəzi Asiyanın iki ən böyük ölkəsi yalnız öz mövqelərini gücləndirmir, həm də xaricdən deyil, region daxilində qərarların qəbul edildiyi yeni enerji qüvvə mərkəzi formalaşdırır.