BAKI, AzerVoice

Osmanlı dövrünün möhtəşəm memarlıq irsi, xüsusilə XVI əsrdə parlayan memarlıq ənənəsi, iki əsas qaynaq üzərində formalaşmışdı. Bu mənbələrdən biri İran, Mesopotomiya, Misir və Suriya memarlıq üslubları, digəri isə Səlcuqlu dövlətinin Anadolu torpaqlarında inkişaf etdirdiyi memarlıq ənənəsidir. XIV–XV əsrlərin əvvəllərində Manisa, İznik və Bursa kimi şəhərlərdə yaranan bu Anadolu-Bizans sintezi sonradan Osmanlı memarlığının əsas təməl daşına çevrildi.

Türklərin İslam Memarlığına Töhfəsi

Türklərin İslam memarlığına verdiyi ilk böyük töhfələr Türk bəyliklərinin qurulması prosesi ilə başladı. Orta Asiyada ilk məscidi Qaraxanlılar inşa etmişdilər. Bu hadisə İslam memarlığının köklərinin Orta Asiya türk mədəniyyətinə bağlandığını göstərir.

Türklər müsəlman memarlığında tamamilə yeni minarə forması yaratdılar. Orta Asiyanın kərpicdən tikilmiş minarələri zəngin bəzəkləri və incə naxışları ilə seçilirdi. Onlar erkən islam dövrünün sadə, kvadrat formalı minarələrindən kəskin şəkildə fərqlənirdi. Daha sonralar, Səlcuqlu və Osmanlı dövrlərində bu minarələr silindrik və zərif forma alaraq Avropanın ən uzaq bölgələrinə qədər yayılmışdır.

Səlcuqlu Memarlığı: Türbələr, Mədrəsələr və Karvansaralar

Səlcuqluların memarlıq irsi, həm funksional, həm də estetik baxımdan dərin iz buraxdı. Türbə və karvansaralar dövrün simvolik tikililərinə çevrilmişdi. Bu binalar adətən mərkəzi həyət və dörd eyvandan ibarət olurdu ki, bu da həmin dövr üçün standart arxitektura tərzini formalaşdırmışdı.

Səlcuqluların mühüm yeniliklərindən biri, qübbə ilə monumental kvadrat sahə arasında keçid yaratmaq idi. Bu texniki yanaşma daha sonra bütün müsəlman dünyasında qəbul olundu. Ən görkəmli nümunələrə İsfahan, Zəfərə və Ərdistan şəhərlərindəki məscidlər daxildir.

Türklər Anadoluya gəldikdən sonra yeni İslam üslubunu qədim yerli ünsürlərlə birləşdirdilər. Bu sintezin parlaq nümunələri arasında Konya Əlaəddin Məscidi və Mardin Ulu Məscidi xüsusi yer tutur.

Bununla yanaşı, türbələr, mədrəsələr və təsəvvüf təriqətlərinə aid təkkələr inşa edilirdi. Adətən bu tikililər bir kompleks şəklində salınırdı ki, belə dini-mədəni məkanlara külliyə adı verilirdi.

Çadırdan Qübbəyə: Türk Memarlıq Ruhunun Dəyişimi

Türklər qədimdə Orta Asiyanın sərt iqliminə uyğun olaraq qübbə formalı çadırlarda yaşayırdılar. Bu yaşayış forması sonradan memarlıqda da əks olundu. Səlcuqlular İrana gəldikdə burada qədim memarlıq ənənələri ilə qarşılaşdılar və bu mədəniyyəti öz ənənələri ilə birləşdirərək tamamilə yeni üslub yaratdılar.

Bu dövrün ən diqqətəlayiq abidələri mədrəsələrdir.
XI əsrdə Səlcuqlu sultanları Alparslan və Məlikşahın dövründə Nizamülmülkün təşəbbüsü ilə ilk “Nizamiyyə mədrəsələri” inşa edildi. Onların ən məşhurları Nişapur, Tus və Bağdadda yerləşirdi. Bu mədrəsələr həm elmi, həm dini, həm də inzibati mərkəzlər kimi fəaliyyət göstərirdi.

Məzar daşları və inşaat texnikası

Səlcuqluların memarlığa gətirdiyi ən mühüm yeniliklərdən biri də məzar abidələri idi. Onlar əsasən iki formada inşa edilirdi:Məxzənlər (yeraltı otaqlı qəbirlər), geniş qübbəli türbələr.

Binalar əsasən kərpicdən tikilir, daxili və xarici səthlər mərmər, əhəng, gips və torpaq qarışığı ilə bəzədilirdi. Anadolu Səlcuqluları dövründə sütun və tağların dekorativ rolu ön plana çıxırdı. İnşaatda əsas material taxta və daş idi, qapı və pəncərə hissələri isə incə oyma işləri ilə işlənirdi.

Səlcuqlular dövründə üç eyvanlı mədrəsə tipləri geniş yayılmışdı. Bu üslubun ən tanınmış nümunələrindən biri 1067-ci ildə tikilmiş Bağdad Nizamiyyə mədrəsəsidir. Burada yüzlərlə müəllim və minlərlə tələbə təhsil alırdı.

Sonrakı dövrlərdə 1234-cü ildə qurulan Mustansiriyyə Mədrəsəsi Nizamiyyə ənənəsini daha da inkişaf etdirdi. Mədrəsələrlə yanaşı, xanqahlar - sufi dərgahları və ziyarətgahlar da mühüm dini və sosial funksiyalar yerinə yetirirdi.

Erkən Anadolu Məscidləri və Qübbə Simvolizmi

Erkən dövr Anadolu məscidləri, əsasən ərəb və İran memarlıq üslublarının təsiri altında idi. XIII əsrdən etibarən isə tək qübbəli məscidlər İslam memarlığının əsas xüsusiyyətinə çevrildi.

Səlcuqlular dövründə memarlığın mərkəzi ideyası qübbənin simvolik mənası və estetik harmoniyası idi. Qübbə yalnız konstruktiv element deyil, həm də ilahi bütövlüyü və kainatın mükəmməlliyini təcəssüm etdirirdi. Binaların memarlıq quruluşu ilə qübbə bir-birini tamamlayır, vizual və ruhi ahəng yaradırdı.

Osmanlı Memarlığının Mənəvi Əsası

Osmanlı memarlığı, xüsusilə də Mimar Sinan kimi dahilərin əsərlərində gördüyümüz zərif simmetriya və monumental ruh, əslində Səlcuqlu dövrünün memarlıq təcrübələrinin təkmilləşmiş davamı idi.
Səlcuqluların Anadoluya gətirdiyi mədəni sintez, memarlıqda yalnız texniki deyil, həm də estetik və mənəvi bir çevriliş yaratdı.

Osmanlı memarlığı bu təməl üzərində yüksələrək təkcə bir memarlıq məktəbi deyil, həm də Türk-İslam mədəniyyətinin qlobal simvoluna çevrildi.