BAKI,AzerVoice
Osmanlı dövlətinin yaranma tarixi ənənəvi olaraq əksər mənbələrdə 1299-cu il kimi göstərilsə də, bu tarix müasir tarixşünaslıqda ciddi mübahisələr doğurur. Klassik Osmanlı tarixşünaslığı Səlcuq dövlətinin hakimiyyətinin 1299-cu ildə sona çatdığını və Osman Qazinin həmin il öz dövlətini qurduğunu bildirir.
Böyük Osmanlı tarixi əsərinin müəllifi Cozef fon Hammer də Osmanlı dövlətinin yaranma tarixini 1299-cu ilə aid edir. Onun fikrincə, Səlcuq dövlətinin süqutundan sonra Osmanlı Bəyliyi həmin il öz müstəqilliyini elan etmişdir. Lakin Türkiyə-Səlcuq tarixi üzrə aparılan son araşdırmalar bu dövlətin 1318-ci ilə qədər mövcud olduğunu ortaya qoyur və bu yanaşmanı şübhə altına alır.
XV əsr Osmanlı tarixçisi Aşıkpaşazadənin əsərinə görə, 1299-cu ildə Yarhisar, Biləcik, İnegöl və Yenişəhərin fəthindən sonra Osman Qazi öz adına xütbə oxudaraq müstəqilliyini elan etmişdir. Bu şəhərlərin fəthi Osmanlı tarixində mühüm mərhələ hesab olunur. Lakin fəthlərin dəqiq tarixləri məlum deyil. Bu mərhələdə Osman bəy Anadoludakı digər türkmən bəyləri kimi müstəqil hakim və öz adına xütbə oxudan İslam hökmdarı kimi təqdim edilir. Məhz bu yanaşmaya əsasən Osmanlı tarixşünaslığında 1299-cu il dövlətin yaranma tarixi kimi qəbul edilmişdir.
Bununla yanaşı, 1299-cu ildə Osmanlı dövlətinin tarixində konkret və dönüş nöqtəsi sayılacaq mühüm hadisənin baş vermədiyi də qeyd olunur. Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar Osman Qazinin bəyliyin başına keçdiyi 1281-ci ilin dövlətin faktiki quruluş tarixi kimi qəbul edilə biləcəyini irəli sürürlər.
Erkən Osmanlı tarixi üzrə nüfuzlu araşdırmaları ilə tanınan tarixçi Halil İnalcık isə Osmanlı tarixi üçün əsas dönüş nöqtəsi kimi 27 iyul 1302-ci ildə baş vermiş Bapheus (Koyunhisar) döyüşünü göstərir. Onun fikrincə, Osman bəy bu döyüşə qədər Bursa və Kocaeli bölgəsindəki türkmən bəyləri arasında “primus inter pares” — yəni “bərabərlər arasında birinci” mövqeyində idi. Lakin Bizans qüvvələrinə qarşı Koyunhisarda qazanılan qələbə Osman Qaziyə sülalə qurucusu xarizması qazandırdı. Bu baxımdan Halil İnalcık 1299-cu il deyil, 27 iyul 1302-ci ili Osmanlı sülaləsinin və dolayısı ilə Osmanlı dövlətinin real quruluş tarixi hesab etməyi daha doğru sayır.
Dövlətin qurulması ilə bağlı mənbələr
Osmanlı dövlətinin yarandığı dövrə — XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid yazılı mənbələr son dərəcə azdır. Həmin dövrdə yaşamış Bizans tarixçiləri və ərəb səyyahları olsa da, onların əsərlərində Osmanlı bəyliyi haqqında məlumatlar olduqca məhduddur.
İlk Osmanlı tarixçisi hesab edilən Yahşi Fakihin XIV əsrin əvvəllərində yazdığı mənakibnamə isə bu günə gəlib çatmamışdır. Yahşi Fakih Orxan Qazinin imamı İshaq Fakihin oğlu idi və əsərini yazarkən atasının şahidi olduğu hadisələrə əsaslandığı güman edilir.
Erkən Osmanlı tarixi barədə mühüm məlumatlar verən Aşıkpaşazadə, 1413-cü ildə Geyvədən keçərkən xəstələnmiş və Yahşi Fakihin evində qonaq olmuşdur. Burada onun yazdığı əsəri oxumuş və sonradan öz tarix kitabında bu məlumatlardan istifadə etmişdir. Həmin mənakibnamə, həmçinin müəllifi məlum olmayan “Dastan-ı Təvarix-i Mülki Al-i Osman” əsəri üçün də əsas mənbə olmuşdur.
Osmanlı tarixi ilə bağlı bu günə qədər gəlib çatan ən erkən yazılı əsər XIV əsrin əvvəllərində Əhmədi tərəfindən qələmə alınmış **“İsgəndərnamə”**dir. Osmanlı tarixini daha geniş şəkildə əks etdirən əsas mənbələr isə XV əsrin ikinci yarısında yazılmış Aşıkpaşazadə, Neşri və Oruç tarixi əsərləridir. Xüsusilə Aşıkpaşazadə Yahşi Fakihin məlumatlarından istifadə etdiyi üçün erkən dövr haqqında daha ətraflı məlumat verir. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar bu əsərləri etibarlı hesab etmir.
Osmanlı və Türkiyə tarixi üzrə bir sıra əsərlərin müəllifi olan ingilis tarixçisi Colin İmber bu dövrə dair məlumatların böyük hissəsinin uydurma olduğunu iddia edir və Osmanlı tarixinin başlanğıcını “qara dəlik” adlandırır. Onun fikrincə, Aşıkpaşazadə Bursa bölgəsindəki yer adlarına əsaslanaraq Osman Qazi əfsanəsi yaradıb. İmber Kösə Mihal, Turqut Alp, Konur Alp, Akça Koca, Kara Mürsel və Həsən Alp kimi şəxslərin tarixi şəxsiyyət olmadığını, xalq etimologiyasının məhsulu olduğunu irəli sürür.
Bu yanaşma Halil İnalcık və İrene Beldiceanu kimi tarixçilər tərəfindən kəskin tənqid edilmişdir. Osmanlı arxiv sənədləri və araşdırmalar bu şəxsiyyətlərin izlərinin mövcud olduğunu və Aşıkpaşazadənin təsvir etdiyi hadisələrin tamamilə uydurma olmadığını göstərir.
Türk tarixçisi Feridun Emecen isə Osmanlı dövlətinin erkən dövrlərinin araşdırılması üçün mövcud olan yeganə mənbələrin məhz bu əsərlər olduğunu vurğulayır və alternativ nəzəriyyələrin çoxunu vaxt itkisi hesab edir.
Osmanlı dövlətinin yaranma tarixi, Osmanlı dövləti nə vaxt quruldu, 1299 mübahisəsi, Osman Qazi, Osmanlı bəyliyi, Aşıkpaşazadə, Yahşi Fakih mənaqibnaməsi, Əhmədi İsgəndərnamə, Neşri, Oruç tarixi, Bizans mənbələri, ərəb səyyahları, Halil İnalcık, 27 iyul 1302, Bapheus döyüşü, Koyunhisar döyüşü, Bursa və Kocaeli bölgəsi, primus inter pares, Colin İmber nəzəriyyəsi, Osmanlı tarixinin qara dəliyi, Feridun Emecen yanaşması, erkən Osmanlı tarixi mənbə azlığı дата основания Османского государства, когда возникла Османская держава, спор 1299 или 1302, Осман Гази, османский бейлик, ранняя османская история, битва при Бафее, Коюнхисар, 27 июля 1302, Халиль Иналджик, Ашыкпашазаде, Яхши Факих, манакыб-наме, Ахмеди Искендернаме, Нешри, Оруч, византийские источники, арабские путешественники, Колин Имбер, “чёрная дыра” начала истории, Феридун Эмеджен, легенда и архивные данные founding date of the Ottoman state, when was the Ottoman Empire founded, 1299 debate, 1302 turning point, Osman Ghazi, Ottoman beylik, early Ottoman history sources, Battle of Bapheus, Koyunhisar, July 27 1302, Halil Inalcik, Ashikpashazade, Yahshi Fakih menakibname, Ahmedî Iskendername, Neşri, Oruç chronicle, Byzantine historians, Arab travelers, Colin Imber black hole, Feridun Emecen, legend versus archives, primus inter pares in Bursa and Kocaeli Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi, Osmanlı ne zaman kuruldu, 1299 tartışması, 1302 dönüm noktası, Osman Gazi, Osmanlı Beyliği, erken Osmanlı kaynakları, Bapheus Savaşı, Koyunhisar Savaşı, 27 Temmuz 1302, Halil İnalcık, Aşıkpaşazade, Yahşi Fakih menakıbname, Ahmedî İskendernâme, Neşri, Oruç Tarihi, Bizans kaynakları, Arap seyyahları, Colin Imber kara delik iddiası, Feridun Emecen değerlendirmesi, efsane ve arşiv kayıtları, primus inter pares تاريخ قيام الدولة العثمانية، متى تأسست الدولة العثمانية، جدل سنة 1299 أو 1302، عثمان غازي، إمارة عثمانية، التاريخ العثماني المبكر، معركة بافيوس، كويونحصار، 27 يوليو 1302، خليل إينالجق، عاشق باشا زاده، ياحشي فقيه، مناقب نامه، أحمدي إسكندرنامه، مصادر بيزنطية، رحالة عرب، كولين إمبير، “الثقب الأسود” لبدايات التاريخ، فريدون إيميجن، بين الأسطورة والأرشيف، بورصة وقوجه إيلي، الأول بين أنداده تاریخ شکلگیری دولت عثمانی، دولت عثمانی چه زمانی تأسیس شد، اختلاف نظر ۱۲۹۹ یا ۱۳۰۲، عثمان غازی، امارت عثمانی، تاریخ اولیه عثمانی، نبرد بافئوس، کویونحصار، ۲۷ ژوئیه ۱۳۰۲، خلیل اینالجق، عاشقپاشازاده، یاحشی فقیه، مناقبنامه، احمدی اسکندرنامه، منابع بیزانسی، سفرنامههای عربی، کالین ایمبر، “سیاهچاله” آغاز تاریخ، فریدون امهجن، اسطوره در برابر اسناد آرشیوی، بورسا و قوجهایلی، نخست در میان همتایان سلطنتِ عثمانیہ کی بنیاد کی تاریخ، عثمانی ریاست کب قائم ہوئی، 1299 یا 1302 کا تنازعہ، عثمان غازی، عثمانی بیلک، ابتدائی عثمانی تاریخ کے مصادر، جنگِ بافیس، کویون حصار، 27 جولائی 1302، خلیل انالچک، عاشق پاشازادہ، یاحشی فقیہ مناقب نامہ، احمدی اسکندرنامہ، بازنطینی ذرائع، عرب سیاح، کولن ایمبر، تاریخ کا “سیاہ خلا”، فریدون ایمیجن، روایت بمقابلہ آرکائیوز، بورسا اور کوجائیلی، برابروں میں اول Осман мемлекетінің құрылу уақыты, Османлы қашан құрылды, 1299 немесе 1302 дауы, Осман Ғази, Осман бейлігі, ерте Осман тарихының дереккөздері, Бафеус шайқасы, Қойунхисар, 1302 жылғы 27 шілде, Халил Иналжык, Ашыкпашазаде, Яхши Факих, менақибнаме, Ахмеди Искендернаме, Византия деректері, араб саяхатшылары, Колин Имбер пікірі, “қара құрдым” бастау, Феридун Эмечен, аңыз бен архив, Бурса мен Кожаэли, теңдердің ішіндегі бірінші Usmonli davlatining tashkil topish sanasi, Usmonli qachon tuzilgan, 1299 yoki 1302 bahsi, Usmon G‘oziy, Usmonli beyligi, ilk Usmonli tarixi manbalari, Bapheus jangi, Koyunhisar, 1302-yil 27-iyul, Halil Inalcik, Ashiqpashazoda, Yahshi Faqih manoqibnoma, Ahmadi Iskandarnoma, Neshri, Oruch tarixi, Vizantiya manbalari, arab sayyohlari, Colin Imber “qora tuynuk”, Feridun Emecen, afsona va arxiv izlari, Bursa va Kocaeli, tenglar orasida birinchi オスマン帝国の成立年, オスマン国家はいつ建国されたか, 1299年論争, 1302年転換点, オスマン・ガーズィー, オスマン侯国（ベイリク）, 初期オスマン史の史料不足, バフェウスの戦い, コユンヒサル, 1302年7月27日, ハリル・イナルジュク, アシュクパシャザーデ, ヤフシ・ファキーフ, イスケンデルナーメ, ビザンツ史料, アラブ旅行記, コリン・インバー, “ブラックホール”論, フェリドゥン・エメジェン, 伝説と公文書 奥斯曼国家建立时间, 奥斯曼帝国何时建立, 1299年争议, 1302年转折点, 奥斯曼一世, 奥斯曼贝伊国, 早期奥斯曼史料稀缺, 巴菲乌斯之战, 科尤恩希萨尔, 1302年7月27日, 哈利勒·伊纳尔哲克, 阿什克帕沙扎德, 雅赫希·法基赫, 伊斯坎德尔纳梅, 拜占庭史家, 阿拉伯旅行者, 科林·因伯“黑洞”说, 费里敦·埃梅杰恩, 传说与档案证据 תאריך הקמת המדינה העות'מאנית, מתי נוסדה המדינה העות'מאנית, מחלוקת 1299 או 1302, עות'מאן גאזי, הבייליק העות'מאני, מקורות נדירים לתקופה המוקדמת, קרב באפאוס, קויונחיסאר, 27 ביולי 1302, חליל אינאלג'יק, אשיקפאשאזאדה, יחשי פקיה, איסקנדרנאמה, מקורות ביזנטיים, נוסעים ערבים, קולין אימבר "חור שחור", פרידון אמג'ן, אגדה מול ארכיון, בורסה וקוג'אלי, ראשון בין שווים χρονολογία ίδρυσης του οθωμανικού κράτους, πότε ιδρύθηκε το οθωμανικό κράτος, διαμάχη 1299 ή 1302, Οσμάν Γαζή, οθωμανικό μπεϊλίκι, πηγές για την πρώιμη οθωμανική ιστορία, μάχη του Βαφέως, Κογιουνχισάρ, 27 Ιουλίου 1302, Χαλίλ Ιναλτζίκ, Ασίκπασαζαντέ, Γιαχσί Φακίχ, Ισκεντερναμέ, βυζαντινές πηγές, άραβες περιηγητές, Κόλιν Ίμπερ “μαύρη τρύπα”, Φερινούν Εμετσέν, θρύλος και αρχεία, Προύσα και Κοτζαελί, πρώτος μεταξύ ίσων
