BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

İranlılar 1979-cu il inqilabından sonra hakimiyyəti ələ keçirən rejimə etiraz olaraq dəfələrlə küçələrə çıxıblar. Bu mənzərə İslam Respublikası tarixində tanış olsa da, bu dəfəki etirazlar daha dərin və təhlükəli mənalar daşıyır. Artıq etirazların hərəkətverici qüvvəsi yalnız rejimin ideoloji və repressiv xarakteri ilə məhdudlaşmır; bu qəzəb gündəlik həyatın hər sahəsinə toxunan boğucu iqtisadi çətinlikləri də əhatə edir. Qəzəb dairəsi genişləndikcə, diqqətçəkən bir hadisə baş verdi: ənənəvi olaraq rejimin dayaqlarından sayılan və əvvəlki etirazlarda məsafə saxlayan Tehran bazarı tacirləri də prosesə qoşuldular. Onların ön cəbhəyə çıxması hakimiyyət üçün narahatlıq doğuran bir dönüşdür, baxmayaraq ki, bu, mütləq rejimin sonunun yaxınlaşdığının qəti göstəricisi deyil.

Bu hərəkatın qarşısında hakimiyyət etirazları yatırmaq üçün rejim təhlükəsizlik qüvvələrini, İnqilab Keşikçiləri Korpusunu (Sepah) və "Bəsic" adlanan sadiq milis qruplarını böyük heyətlə küçələrə çıxarıb. Təxminən üç min insanın həlak olduğu, minlərlə insanın yaralandığı və həbs edildiyi bildirilir; lakin ölənlərin sayının rəsmi rəqəmlərdən üç-dörd dəfə çox olduğu ehtimal edilir.

Böhranın səbəblərinə gəlincə, İran rejimi baş verənləri ölkənin sabitliyini pozmağa yönəlmiş xarici müdaxilə ilə əlaqələndirir və iqtisadiyyata ağır təsir göstərən beynəlxalq sanksiyaları günahlandırır. Bu iddialarda müəyyən həqiqət payı olsa da, böhranın kökləri daha dərindir və mahiyyət etibarilə rejimin daxilindəki struktur qüsurlarından qaynaqlanır. İnflyasiya 45-50 faiz arasındadır, İran rialı xarici valyutalar qarşısında dəyərinin böyük hissəsini itirib, pensiya ödənişləri problemi kəskinləşib və xalq ümumi bir tükənmişlik içindədir. İnsanlar günbəgün yoxsullaşdığı halda, rejim elitaları və fürsətçilər korrupsiya sayəsində sərvət toplamağa davam edir ki, bu da cəmiyyətdəki ədalətsizlik hissini daha da artırır.

İqtisadi böhranla yanaşı, hakimiyyət illərdir Tehranın hava çirkliliyi kimi xroniki problemlərini həll edə bilməyib, indi isə bunlara quraqlıq böhranı da əlavə olunub. Digər tərəfdən, ölkənin məhdud resursları müxtəlif silahlanma proqramlarına yönəldilib ki, onların da çoxu ABŞ və İsrailin hücumları nəticəsində böyük ölçüdə məhv edilib.

İranda baş verənləri Yaxın Şərqdəki daha geniş transformasiya kontekstindən ayırmaq olmaz. Rejimin regional və beynəlxalq siyasəti illər ərzində ona o qədər düşmən qazandırıb ki, onun mümkün süqutu beynəlxalq səviyyədə demək olar ki, heç bir rəğbət doğurmur. Suriya böhranının fəsadları hələ də regionun və dünyanın yaddaşında təzə ikən, əhalisi və təbii resursları Suriyadan qat-qat çox olan İranın süqutunun potensial təsiri qorxu və narahatlığı daha da artırır. Burada ilk sual rejimin həqiqətən süqut edib-etməyəcəyi və belə bir dəyişikliyin bədəlinin nə olacağıdır.

Bu kontekstdə ABŞ və İsrail iranlı etirazçılara açıq dəstəyini bəyan edib. Şərq və Qərb arasındakı ticarət və enerji yollarının kəsişməsində yerləşən, dünyanın ən böyük neft və təbii qaz ehtiyatlarından birinə sahib olan İran, ABŞ Prezidenti Donald Tramp üçün Qəzza, Venesuela və Qrenlandiya kimi cəlbedici bir investisiya fürsəti kimi görünür. Tramp rejim etirazçıları öldürəcəyi təqdirdə müdaxilə edəcəyi ilə hədələyib və iranlıları hərəkətlərini gücləndirməyə çağırıb. Lakin onun qətllərin dayandığı və edam planlarının olmadığına dair məlumatlar aldıqdan sonra verdiyi son bəyanatlar real niyyətləri barədə dumanlı bir mənzərə yaradır.

Eyni zamanda, pərdəarxası diplomatiyanın İranın bəzi Amerika tələbləri qarşısında geri çəkilməsinə səbəb olduğu iddia edilir. ABŞ mənbələri bildirir ki, Tramp hələ də seçimlərini nəzərdən keçirir və hər hansı bir hərbi müdaxilənin genişmiqyaslı işğal əvəzinə məhdud və dəqiq bir əməliyyatla kifayətlənəcəyi ehtimal edilir. Lakin Venesuela və digər bölgələrdə yükləri olan ABŞ dərk edir ki, istənilən qarşıdurma nəzarətdən çıxa bilər. İran müqavimət göstərib əks-hücuma keçərsə, Vaşinqton nəticələri proqnozlaşdırıla bilməyən və təsirləri regionun hüdudlarını aşan uzunmüddətli bir münaqişəyə sürüklənə bilər.

Yüksək rütbəli bir İran rəsmisinin dediyinə görə, ABŞ-ın zərbəsinə məruz qalarsa, İran Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Türkiyədəki Amerika bazalarına hücumlar edəcək. Ehtiyat tədbiri olaraq, ABŞ Qətərdəki Əl-Udeyd hava bazasından (Yaxın Şərqdəki ən böyük Amerika bazası) bəzi hərbi personalını çıxarıb.

İsrail isə açıq şəkildə İranda rejim dəyişikliyinə can atır və ümid edir ki, onu Şah dövrünü xatırladan dost bir hakimiyyət əvəz edəcək. Əksinə, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Oman və regionun digər ölkələri hərbi müdaxilə və ya müharibənin gətirə biləcəyi mənfi fəsadlardan ehtiyat edərək təmkinli olmağa çağırıb və öz ərazilərinin hərbi əməliyyatlarda istifadəsinə icazə verməyəcəklərini vurğulayıblar.

Türkiyə ən çox narahat olan ölkələr sırasındadır. İranla sıx iqtisadi və sosial əlaqələrinə baxmayaraq, iki ölkə Yaxın Şərq, Qafqaz və Mərkəzi Asiyada regional rəqabət aparır ki, bu rəqabət Suriya böhranı zamanı aydın göründü. Ankara hərbi müdaxilənin mənfi nəticələr verəcəyini düşünür; o, yeni kütləvi miqrasiya dalğasından, İraq və Suriyadakı kimi kürd probleminin partlamasından və enerji tədarükünün kəsilməsindən qorxur. Bundan əlavə, İsraillə dost olan yeni bir İran hökumətinin qurulması ehtimalı Türkiyəni rahatsız edən bir amildir.

Xarici İşlər naziri Hakan Fidan xaricdən manipulyasiyaların olduğunu və İsrailin adını çəkərək, onun İrandakı etirazlardan gözlədiyi nəticəni ala bilməyəcəyini qeyd edib. Fidan 24 saat ərzində iranlı həmkarı Abbas İraqçi ilə iki telefon danışığı aparıb, həmçinin ABŞ-ın Ankaradakı səfiri Tom Barakla təmasda olub ki, bu da Türkiyənin gərginliyi azaltmaq üçün diplomatik səyləri kimi qiymətləndirilir.

Prinsipcə, iranlıların öz rəhbərlərini azad seçkilər vasitəsilə seçməsi ən ideal yoldur. Lakin rejimin sərt qanadının hakimiyyətdən asanlıqla imtina edəcəyini təsəvvür etmək çətindir. İran müxalifəti cəsur və qətiyyətli görünsə də, vahid siyasi cəbhənin və birləşdirici liderin olmamasından əziyyət çekir. Bu boşluqda bəzi nümayişçilər ABŞ-da yaşayan sonuncu İran şahının oğlu Rza Pəhləvinin qayıdışına çağırıblar. Rza Pəhləvi son vaxtlar özünü lider və xilaskar kimi təqdim etməyə çalışsa da, əksər iranlıların mütəllahim hakimiyyəti 46 il əvvəl devirdikləri nifrət edilən irsi monarxiya ilə əvəz etmək istədiklərinə inanmaq çətindir. Bununla belə, daxili və beynəlxalq güc mübarizələri fonunda bütün ssenarilər masadadır.