BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Prezidenti Donald Tramp bazar günü İranın Ali Rəhbəri Əli Xameneinin İslam Respublikasına hər hansı hücumun regional müharibəyə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlığından sonra İranla razılaşmaya ümid etdiyini bildirib. Tramp Xameneinin xəbərdarlığını əhəmiyyətsiz kimi qiymətləndirib və Florida ştatındakı Mar-a-Laqo iqamətgahında jurnalistlərə: "Əlbəttə, o belə deyəcək. Ümid edirik ki, razılaşmaya nail olacağıq. Əgər bu baş verməzsə, o zaman onun haqlı olub-olmadığını öyrənəcəyik".-deyə bildirib.
Geosiyasi gərginliyin artdığı bir mühitdə ABŞ və İran arasındakı strateji qarşıdurma güclənir. Tərəflər mürəkkəb "psixoloji söz müharibəsini" xatırladan hədələr və diplomatik işarələr mübadiləsi aparırlar ki, bu da ya regional müharibəyə, ya da tarixi danışıqlar prosesinə gətirib çıxara bilər.
Xameneinin İran ərazisinə istənilən ABŞ zərbəsinin regional müharibəni alovlandıracağı barədə xəbərdarlığı çox həssas bir vaxtda - Trampın ritorikasının Tehranla "ciddi" dialoq haqqında danışmağa yönəldiyi və danışıqların İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısını alacaq bir razılaşma ilə nəticələnəcəyinə ümid etdiyi bir vaxtda gəldi.
Eyni zamanda, eskalasiyanın qarşısını almaq məqsədilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərliyi altında potensial Türkiyə vasitəçiliyi ortaya çıxır. Ankara İranla iqtisadi əlaqələrindən və ABŞ ilə strateji münasibətlərindən istifadə edərək özünü potensial vasitəçi kimi təqdim edir.
"Axios" saytı bazar günü xəbər verib ki, Tramp administrasiyası müxtəlif kanallar vasitəsilə İrana saziş üzrə danışıqlar aparmaq üçün görüş keçirməyə açıq olduğunu bildirib. Bu, ABŞ-ın bölgədəki hərbi yığınağının davam etdiyi bir vaxtda baş verir ki, bu da hərbi zərbədən və daha geniş regional müharibədən qaçmaq imkanlarına dair gözləntiləri artırır.
Məlumatlı mənbələr bildiriblər ki, Türkiyə, Misir və Qətər gərginliyin qarşısını almaq məqsədilə yaxın günlərdə Ankarada Ağ Evin nümayəndəsi Stiv Vitkoff ilə İranın yüksək vəzifəli rəsmiləri arasında potensial görüşün təşkili üzərində işləyirlər.
Ağ Ev rəsmiləri təsdiqləyiblər ki, Tramp İrana zərbə endirmək barədə qəti qərar qəbul etməyib və diplomatik yola açıq olaraq qalır. Onlar Trampın danışıqlar haqqında sözlərinin "manevr olmadığını" vurğulayıblar.
Türkiyə və digər regional güclər ABŞ zərbəsinin regionun sabitliyinə təsirləri barədə xəbərdarlıq etməyə çalışarkən, İsrail ordusunun Baş Qərargah rəisi Herzi Halevi Vaşinqtonda ABŞ Müdafiə Nazirliyinin rəsmiləri ilə danışıqlar aparıb. Bu danışıqlar İran daxilindəki potensial hədəflər haqqında həssas kəşfiyyat məlumatlarının təqdim edilməsini, əməliyyat ssenarilərini və birgə müdafiə mexanizmlərini əhatə edib. Bu danışıqlar ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) rəhbəri admiral Bred Kuperin ötən həftə Təl-Əvivdə keçirdiyi görüşlərin davamı kimi qiymətləndirilir və bu, İsrailin İrana qarşı həlledici ABŞ zərbəsi endirilməsi üçün güclü təzyiq göstərdiyinə işarədir.
Bu gedişlər ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mayk Hakaabinin İsrailin "Kanal 12" televiziyasına verdiyi açıqlamalarla üst-üstə düşür. O bildirib ki, Tramp "verdiyi vədləri yerinə yetirən və boş hədələr səsləndirməyən bir prezidentdir". Səfir zərbə endirmək qərarının hələ qəti olmadığını qeyd edərək vurğulayıb ki, ABŞ prezidenti "həmişə ən yaxşı nəticəyə ümid edir" və o, "Sövdələşmə sənəti" kitabının müəllifidir; əgər buna, yəni sövdələşməyə nail ola bilsə, "bu, ideal bir şey olar".
Amerika mətbuatının xəbərlərinə görə, Tramp administrasiyası danışıqların və vasitəçilik səylərinin uğursuz olacağı, habelə ABŞ zərbəsinə İranın genişmiqyaslı qisas reaksiyası və daha böyük regional münaqişə ilə cavab verəcəyi ehtimalına qarşı Yaxın Şərqdə hava hücumundan müdafiə sistemlərini gücləndirmək üçün addımlarını intensivləşdirir. Bu çərçivədə Pentaqon ABŞ Mərkəzi Komandanlığının əhatə dairəsində əlavə "Patriot" və "THAAD" raket sistemlərini yerləşdirməklə, həmçinin bölgədə raketləri və pilotsuz uçuş aparatlarını zərərsizləşdirmək qabiliyyətinə malik 8 ABŞ dəniz esminesinin mövcudluğu ilə müdafiə sistemlərini gücləndirməyə çalışır. Mütəxəssislərin fikrincə, bu intensiv hərbi yerləşdirmə birbaşa münaqişəyə girmədən hesablanmış çəkindirmə strategiyasını əks etdirir.
ABŞ-ın ikili yanaşması
Hərbi təzyiqi davam etdirmək və müdafiə sistemlərini gücləndirməklə yanaşı, eyni zamanda diplomatiya və danışıqlar qapısını açıq saxlamağı birləşdirən bu iki istiqamətli yanaşma fonunda Amerika dairələri Prezident Donald Trampın İrana hərbi zərbə endirməkdən, ən azı yaxın gələcəkdə, imtina etmə ehtimallarından danışmağa başlayıblar.
"The Wall Street Journal" qəzetinin məlumatına görə, ABŞ hava hücumundan müdafiə sistemlərini geniş şəkildə gücləndirməyi tamamlamayana qədər hər hansı ABŞ zərbəsi qaçılmaz olmayacaq. Bu, Trampın İrana verməyə çalışdığı möhlətə və razılaşmaya nail olmaq üçün aparılan vasitəçilik səylərinə diqqəti yenidən yönəldir.
Bu kontekstdə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan münaqişələrin həlli üçün mərhələli yanaşmalara diqqət yetirməklə, bu həftə Türkiyədə nüvə danışıqlarına ev sahibliyi etməyi təklif edib. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan təsdiqləyib ki, İran "nüvə dosyesi üzrə danışıqlara hazırdır", lakin eyni zamanda xəbərdarlıq edib ki, istənilən ABŞ hücumu "səhv olar və bundan qaçınılmalıdır".
Lakin Vaşinqtonun irəli sürdüyü şərtlər böyük çətinliklər yaradır. Belə ki, ABŞ İranın həssas nüvə materiallarını təhvil verməsini, yerli uran zənginləşdirməsini dayandırmasını, ballistik raket proqramına ciddi məhdudiyyətlər qoymasını və bölgədəki vəkil qüvvələrə dəstəyi dayandırmasını şərt kimi qoyur.
Tehran baxımından bu tələblər onun müdafiə doktrinasının və regional nüfuzunun mahiyyətinə toxunmaq deməkdir. Hesabatlar göstərir ki, Ali Rəhbər Əli Xamenei hər hansı güzəştə getməyi rədd edir, halbuki İran rəhbərliyindəki bəzi yüksək vəzifəli şəxslər daha çevik danışıqlar yanaşmasına üstünlük verirlər.
Türkiyənin vasitəçiliyinin uğur və ya uğursuzluq şansları ilə bağlı proqnozlar fərqlidir. Bəzi hesabatlar, xüsusilə ABŞ zərbəsinin qarşısını almaq üçün digər regional vasitəçilik cəhdləri ilə birlikdə, münaqişənin mərhələli həll yollarının işlənib hazırlanmasının mümkünlüyünə işarə edir. Digər tərəfdən, bəzi təhlillər İranın Trampın müddətini müəyyən etmədiyi möhlət bitməmişdən əvvəl əsaslı güzəştlərə getməkdən imtina etməsi səbəbindən bu vasitəçiliklərin uğursuz olacağını ehtimal edir. ABŞ rəsmiləri diplomatik həll şanslarını aşağı qiymətləndirərək hesab edirlər ki, İran indiyə qədər irəli sürülən şərtləri qəbul etməyə real hazırlıq nümayiş etdirməyib.
Tramp geri çəkilə bilərmi?
Prezident Donald Trampın bəyanatları onun sövdələşməyə üstünlük verdiyini göstərir ki, bu da diplomatik səylərin uğurlu olacağı təqdirdə, xüsusilə müharibənin qlobal neft qiymətlərinə baha başa gələcəyini nəzərə alaraq, onun hərbi zərbədən imtina etmə ehtimalını artırır. Trampın hərbi seçimdən imtina etməsi həm müsbət, həm də mənfi nəticələr doğura bilər.
Müsbət tərəfdən, bu seçim birbaşa münaqişəyə girmədən "maksimum təzyiq" siyasətini davam etdirməyə imkan verir. "The Atlantic" jurnalının hesabatına görə, ABŞ-ın hazırkı dəniz mövcudluğu Hörmüz boğazına nəzarəti gücləndirməyə, neft tankerlərini müsadirə etməyə və İranı daha çox daxili təzyiqlərə, xüsusilə etirazların yenidən alovlanması ehtimalı ilə üz-üzə qoymağa imkan verə bilər. Həmçinin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsi müttəfiqlərin qorunmasına və birbaşa hərbi eskalasiya olmadan İranın çəkindirilməsinə töhfə verir.
Digər tərəfdən, potensial mənfi cəhətlərə Tehranın danışıqlar mövqeyinin güclənməsi daxildir; iranlılar zaman amilinin onların xeyrinə işlədiyini düşünə bilərlər. ABŞ-ın zərbə endirməkdən çəkinməsi İraq və ya Suriyadakı müttəfiq qrupların hücumları və ya Hörmüz boğazında gəmiçiliyin təhdid edilməsi yolu ilə İranın dolayı eskalasiyasına səbəb ola bilər ki, bu da neft qiymətlərini qaldırar və qlobal iqtisadiyyata təsir edər. "The Wall Street Journal"ın xəbərdarlığına görə, bu yol həmçinin "THAAD" müdafiə sistemlərinin məhdudluğu (cəmi 7 batareya) və əvvəlki qarşıdurmalarda sursatların tükənməsi fonunda ABŞ resurslarının tükənməsinə gətirib çıxara bilər. Həmçinin İsrail xəbərdarlıq edir ki, ABŞ-ın zərbə endirməkdən hər hansı geri çəkilməsi zəiflik kimi yozula bilər və bu, İranı daha sərt mövqe tutmağa və danışıqlar şərtlərində israr etməyə həvəsləndirə bilər.