BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Keçən ay Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban Avropadakı ifrat sağçı müttəfiqlərindən seçki kampaniyası üçün güclü bir dəstək aldı. İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni, Serbiya Prezidenti Aleksandr Vuçiç, həmçinin Fransanın "Milli Birlik", Almaniyanın "AfD", İspaniyanın "Vox" və Avstriyanın "Azadlıq" partiyalarının rəhbərləri ona koordinasiyalı şəkildə dəstək nümayiş etdirdilər. Bu dəstəyə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu da qoşularaq, əvvəlcədən yazılmış video müraciətində Orbanı təriflədi və onun öz ölkəsini, xalqını qorumaq üçün "möhkəmliyə, cəsarətə və müdrikliyə" sahib olduğunu vurğuladı.

Nə Orban, nə də ona dəstək verən ifrat sağçı cərəyanlar keçmişdə İsrail liderlərinin yaxınlıq etməyə alışdığı dairələr deyildi. Hətta açıq antisemitzm (yəhudi əleyhdarlığı) ifadələri olmasa belə, bu qüvvələr ifrat millətçi və antiliberal meyllərin davamçılarıdır. İsrail liderləri bu cür cərəyanlardan həm həmin ölkələrdəki yəhudilər üçün potensial təhlükə yaratdıqlarına görə, həm də İsrailin maraq və dəyərləri ilə ziddiyyət təşkil etdiklərinə görə uzaq dururdular.

Buna baxmayaraq, bu dəstək gözlənilməz deyildi. Netanyahu Orbanı uzun müddətdir dəstəkləyir. 2025-ci ilin aprelində Budapeştə rəsmi səfəri zamanı Macarıstan Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsindən çıxdığını elan etdi. Qeyd edək ki, bu məhkəmə müharibə cinayətləri ittihamı ilə Netanyahu barəsində həbs qərarı çıxarmışdı. Bu mövqe iki lider arasındakı şəxsi münasibətlərlə yanaşı, həm də onların beynəlxalq təsisatlara qarşı ortaq nifrətinin təzahürü idi.

Lakin İsrail ilə Avropadakı ifrat sağçılar arasındakı münasibətlər hər yerdə eyni səviyyədə deyil. İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni Qəzzada qurbanların sayı artdıqca və İtaliya ictimai rəyi əleyhinə döndükcə İsraili tənqid etməyə başladı. Almaniyanın "AfD" partiyasının İsraillə yaxınlaşma cəhdləri isə antisemitzm qorxusu səbəbindən soyuq qarşılandı. Avstriyanın "Azadlıq" partiyası isə hazırkı mərhələdə hələ də yaxınlaşma planlarından kənardadır.

Ötən ilin fevralında İsrailin Xarici İşlər naziri Gideon Saar diplomatlara Fransanın "Milli Birlik", İspaniyanın "Vox" və "İsveç Demokratları" partiyaları ilə rəsmi əlaqə kanalları açmağı tapşıraraq: "Bu partiyaların bəzilərinin kökləri pisdir, lakin biz onların bu gün nə etdiklərinə baxırıq" – dedi.

Elə həmin ay Netanyahunun rəhbərlik etdiyi "Likud" partiyası Avropa Parlamentindəki "Avropa üçün Vətənpərvərlər" blokunda müşahidəçi statusu qazandı. Bu blokda Orbanın "Fides", Marin Le Penin "Milli Birlik", Xert Vildersin "Azadlıq" və Santiaqo Abaskalın "Vox" partiyaları yer alır.

Digər tərəfdən, İsrailin Diasporla İş üzrə naziri Amiçay Şikli ifrat sağçılarla əlaqə qurmaq üçün öz fərdi səylərini davam etdirir. O, bu yolla rəsmi xarici siyasətin sərhədlərini sınağa çəkir, hətta bu yol onun hökumətlə əlaqələndiricisi olduğu diaspor yəhudi qrupları ilə qarşıdurmasına səbəb olsa belə. Keçən ilin martında Şiklinin çağırdığı beynəlxalq antisemitzmlə mübarizə konfransını bir çox yəhudi lider boykot etdi, çünki natiqlər arasında ifrat sağçı rəmzlər var idi. Ötən oktyabrda Şikli, britaniyalı yəhudi liderlərin şiddətli etirazına rəğmən, britaniyalı ifrat sağçı fəal Tommi Robinsonu İsrailə dəvət etdi və onu "radikal İslama qarşı ön cəbhədə döyüşən cəsur lider" və "İsrailin həqiqi dostu" adlandırdı.

Bu böyüyən dostluq böyük ölçüdə qlobal ifrat sağ ilə hazırkı İsrail hökuməti arasındakı ideoloji yaxınlıqdan qaynaqlanır. Netanyahunun koalisiyasında ifrat sağçı "Dini Sionizm" və "Yəhudi Gücü" partiyaları yer alsa da, açılım səyləri həm də Netanyahunun rəhbərlik etdiyi "Likud"un daxilindən gəlir. Netanyahu xarici siyasətin ən həssas fayllarını öz nəzarətində saxlayır, digər faylları isə Saar və Şikli kimi nazirlərə həvalə edir.

"Likud" həmişə mühafizəkar sağçı partiya olub, lakin o, milli təhlükəsizliyə və fələstinlilərə qarşı sərt mövqeyə yönəlmiş praqmatizmlə fərqlənirdi. Sosial səviyyədə mərkəzə yaxın, iqtisadi cəhətdən isə azad bazara meylli idi ki, bu da onu Avropanın ənənəvi sağçıları ilə yaxınlaşdırırdı. Lakin Netanyahu dövründə partiya daha çox sağa meyl etməyə başladı və 2022-ci ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra onu ifrat sağçı müttəfiqlərindən ayırmaq çətinləşdi. Bu gün "Likud" Orbanın yolu ilə gedərək məhkəmələri zəiflətmək və siyasiləşdirmək, həmçinin dövlət qulluğu, media, universitetlər və təhlükəsizlik qurumlarına nəzarət etmək kampaniyasına rəhbərlik edir.

İdeoloji yaxınlıq yeganə amil deyil; real siyasət (realpolitik) də böyük rol oynayır. Avropadakı bir çox ifrat sağçı partiyanın yəhudilərlə bağlı qaranlıq keçmişi var və onlar hələ də üzvləri arasındakı antisemitzm təzahürlərini cilovlamaqda çətinlik çəkirlər. Lakin onlar üçün əsas məsələ yəhudilər deyil, immiqrasiya və Avropada müsəlmanların sayının artmasıdır. Burada onların yolu İsraillə kəsişir. Bir çox İsrail lideri Avropada İsrailə dəstəyin azalmasını (xüsusən "Həmas"la müharibə başlayandan bəri) qitədə müsəlman varlığının artması ilə əlaqələndirir.

Keçən sentyabr ayında Netanyahu: "Nəzarətsiz immiqrasiyanın Avropanı işğal etdiyini deməyəcəyəm, lakin siyasi səviyyədə baş verən budur". – demişdi.

O hesab edir ki, müsəlman seçicilər əvvəllər İsrailə rəğbət bəsləyən ənənəvi siyasətçiləri mövqelərini dəyişməyə məcbur ediblər. Netanyahu və digərləri ümid edirlər ki, ifrat sağçılar hakimiyyətə gəlsələr, yalnız müsəlman miqrasiyasını dayandırmaqla kifayətlənməyəcək, həm də İsrailə düşmən olan "solçu" təsisatlara qarşı mədəni müharibə aparacaqlar.

Buna qarşılıq olaraq, bir çox sağçılar İsrailə rəğbət bəsləyirlər, çünki orada öz ölkələri üçün bir model görürlər: öz millətçiliyindən çəkinməyən, müsəlmanların və ya ərəblərin diqtəsinə boyun əyməyən, beynəlxalq təsisatların və ya solçu elitaların təzyiqlərinə məhəl qoymayan qeyri-liberal qərb demokratiyası.

Avropadakı müsəlmanlara qarşı bu ortaq gündəm qitə yəhudilərini çətin seçim qarşısında qoyur. Bir tərəfdən, onlar ifrat sağçıların nüfuzunun artmasından narahatdırlar. Açıq antisemitzm olmasa belə, bu partiyaların təbliğ etdiyi ifrat millətçilik yəhudi diasporunun inkişaf etdiyi tolerant liberal cəmiyyətləri təhdid edir. Digər tərəfdən, Avropa yəhudiləri müsəlman azlığın yüksəlişindən, xüsusən də 7 oktyabr 2023-cü ildən bəri artan və bəzən yəhudilərə qarşı fiziki hücumlara çevrilən İsrail əleyhdarı hisslərdən qorxurlar. Britaniyada aparılan sorğuya görə, yəhudilərin sağçı populist "Reform UK" partiyasına dəstəyi 3%-dən 11%-ə yüksəlib.

İsrailin ifrat sağa doğru bu meylinin arxasında əlavə praqmatik hesablamalar da var.
Viktor Orbanın aprel seçkilərində uduzma ehtimalı olsa da, Almaniya, Britaniya və Fransada ifrat sağçı partiyalar rəy sorğularında liderlik edirlər. İsrail liderləri bu partiyaların antisemitzmdən imtina iddialarına nə qədər şübhə ilə yanaşsalar da, indidən onlarla münasibət qurmağı ağıllı addım hesab edirlər. Avropada ənənəvi partiyalara dəstək azaldığı bir vaxtda, İsrail əleyhdarı olan radikal solla yaxınlaşmaq mümkün deyil. Ona görə də İsrail "yumurtalarını onu qəbul edən yeganə səbətə qoyur".

Sağçıları "şirnikləndirmək" artıq bəzi dividentlər gətirib. İsrailin nöqteyi-nəzərindən Avropa İttifaqı ABŞ-la müqayisədə böyük diplomatik və ya hərbi çəkiyə malik deyil, lakin o, İsrailin ən böyük ticarət tərəfdaşı və elmi tədqiqatların maliyyə mənbəyidir. Son iki ildə İsrail Aİ səviyyəsində sanksiyalardan qaça bilib. Bu, İsrailə rəğbət bəsləyən ifrat sağçı hökumətlərin Almaniya və Avstriya kimi ənənəvi müttəfiqlərlə birgə hərəkət edərək Azad Ticarət Sazişinin dayandırılması və ya ifrat sağçı İsrail nazirlərinə sanksiya tətbiqi kimi təklifləri bloklaması sayəsində mümkün olub.

Bəs İsrailin ifrat sağa bu mərc oyunu Avropanı ona qarşı daha mehriban edəcəkmi? Çox güman ki, yox. Bu, ABŞ-da aydın görünür, burada MAGA hərəkatı daxilindəki ifrat sağçı qanad İsrailə qarşı daha tənqidi mövqe tutmağa başlayıb. Taker Karlson və Stiv Bennon kimi nüfuzlu səslər müxtəlif dərəcələrdə İsrail əleyhinə mövqelər nümayiş etdirirlər. "Öncə Amerika" şüarı hər hansı xarici öhdəliyə şübhə ilə yanaşır.

Hər ölkənin öz tarixi və xüsusiyyətlərinə malik ifrat sağı olsa da, bu cərəyanlar fundamental xüsusiyyətləri bölüşürlər: sərt millətçilik, azlıqlara inamsızlıq və müttəfiqlərə qarşı prinsipial öhdəliklərdən imtina. Əgər Avropa sağı hakimiyyətə gəlsə və tarixin onların tərəfində olduğunu hiss etsələr, onlar da ABŞ-dakı MAGA tərəfdarları kimi İsrailə dəstək maskasını atıb öz həqiqi antisemitik üzlərini göstərə bilərlər.