BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

İranda dekabrın sonlarından etibarən bahalaşma və iqtisadi çətinliklərə qarşı başlayan etirazlar tədricən daha geniş siyasi xarakter alaraq, 1979-cu il inqilabından bəri ölkəni idarə edən dini hakimiyyət üçün ciddi çağırışa çevrilib. Etirazlar fonunda əsas suallardan biri müxalifətin kimlərdən ibarət olması və niyə vahid liderin ortaya çıxmamasıdır.

Parçalanmış müxalifət mənzərəsi

Analitiklərin fikrincə, İranda vahid siyasi alternativ formalaşmayıb. Müxalifətin bir hissəsi ölkə daxilində fəaliyyət göstərir, digər hissəsi isə sürgündə və ya diasporada mövcuddur. Bu qruplar arasında ideoloji, siyasi və taktiki fərqlər dərin olduğundan ortaq lider və ya vahid proqram yoxdur.

Ekspertlər bildirirlər ki, daxildə açıq liderliyin formalaşmamasının əsas səbəbi repressiya qorxusudur. Hakimiyyət uzun illər ərzində potensial müxalif liderləri ya həbs edib, ya da siyasi səhnədən kənarlaşdırıb.

“Yaşıl hərəkat”ın mirası

2009-cu ildə prezident seçkilərindən sonra yaranan “Yaşıl hərəkat” geniş kütləvi etirazlara səbəb olmuşdu. Həmin dövrdə Mir Hüseyn Musəvi və Mehdi Kərrubi simvolik liderlərə çevrilsə də, sonradan uzun müddət ev dustaqlığında saxlanıldılar. Bu təcrübə indiki etirazçılar üçün dərs rolunu oynayıb və etirazların daha çox şəbəkə prinsipi ilə, lidersiz təşkil olunmasına səbəb olub.

Hazırda mobil qruplar, tələbə birlikləri, məhəllə şəbəkələri və sosial media vasitəsilə lokal təşəbbüslər ön plana çıxır.

Rza Pəhləvi və monarxistlər

Müxalifət daxilində ən tanınmış fiqurlardan biri son şahın oğlu Rza Pəhləvidir. O, sürgündə yaşayır və monarxiyanın bərpasını açıq şəkildə tələb etmədiyini, dünyəvi və demokratik sistemin referendum yolu ilə müəyyənləşdirilməsini dəstəklədiyini bildirir.

Buna baxmayaraq, monarxiyanın qaytarılmasını istəyən qruplar onun əsas dayaqlarından biridir. Digər müxalif cərəyanlar isə onu keçmişin simvolu hesab edərək qəbul etmir. Analitiklər vurğulayırlar ki, Pəhləvinin nüfuzu daha çox diasporada formalaşıb və İranda real təşkilati bazasının olub-olmaması mübahisəlidir.

Xalq Mücahidləri Təşkilatı

Keçmişdə silahlı fəaliyyətlə tanınan Xalq Mücahidləri Təşkilatı hazırda əsasən ölkə xaricində fəaliyyət göstərir. Təşkilatın lideri Məsud Rəcəvi uzun illərdir ictimaiyyət qarşısına çıxmır, rəhbərlik isə onun həyat yoldaşı Məryəm Rəcəvinin əlindədir.

Bir çox iranlı bu təşkilatı İran–İraq müharibəsi dövründə İraqlə əməkdaşlığa görə qəbul etmir. Hüquq müdafiə təşkilatları da qurumu qapalı və sektaya bənzər struktura malik olmaqda ittiham edirlər.

Dünyəvi demokratik respublika tərəfdarları

2023-cü ildə bir sıra mühacir siyasi qruplar dünyəvi və demokratik respublika ideyası ətrafında koalisiya yaratmağa çalışıb. Bu platforma dövlətlə dinin ayrılması, azad seçkilər və müstəqil məhkəmə sistemini təklif edir. Lakin müşahidəçilər bildirirlər ki, bu təşəbbüs İranda geniş ictimai dəstək qazana bilməyib.

Kürd və bəluc azlıqları

İranda kürd və bəluc bölgələri ənənəvi olaraq etirazların mərkəzində olub. Əsasən sünni müsəlman olan bu icmalar Tehran hakimiyyəti ilə tez-tez qarşıdurmaya girir. Kürd bölgələrində uzun illərdir mərkəzi hökumətə qarşı siyasi və silahlı müqavimət mövcuddur. Sistan–Bəlucistan bölgəsində isə həm siyasi təmsilçilik tələbləri, həm də silahlı qrupların fəaliyyəti müşahidə olunur.

Bununla belə, nə kürd, nə də bəluc bölgələrində vahid, mərkəzləşmiş müxalifət hərəkatı formalaşıb.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, indiki etirazlar vahid siyasi alternativin yoxluğunu açıq şəkildə üzə çıxarıb. Müxalifət geniş sosial narazılığı əks etdirsə də, parçalanmış strukturu hakimiyyət üçün hələlik idarəolunan vəziyyət yaradır. Bununla belə, etirazların davam etməsi rejimin ənənəvi nəzarət mexanizmlərinin zəiflədiyini göstərir.