BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Qrenlandiyanın Şimal qütb dairəsi üzərində yerləşməsi onu dünyanın ən böyük adası kimi təhlükəsizlik strategiyalarının əsas elementinə çevirir.Artan beynəlxalq gərginlik, iqlim dəyişikliyi və qlobal iqtisadiyyatda baş verən transformasiyalar Qrenlandiyanı dünya ticarəti və təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələrin mərkəzinə gətirib. ABŞ prezidenti Donald Tramp mineral ehtiyatlarla zəngin olan və Arktika ilə Şimali Atlantik üzərindən Şimali Amerikaya aparan marşrutların qorunmasında mühüm rol oynayan bu adaya ölkəsinin nəzarətini təmin etməyə çalışır.

Qrenlandiya Danimarkaya bağlı muxtar ərazidir və Kopenhagen ABŞ-ın bu cəhdlərini rədd edib. Qrenlandiya hökuməti də ABŞ-ın adaya dair planlarına qarşı çıxaraq bildirib ki, Qrenlandiyanın gələcəyinə yalnız onun xalqı qərar verə bilər.

Adanın təxminən 80 faizi Şimal qütb dairəsinin daxilində yerləşir, əhalisi isə təxminən 56 min nəfərdir. Əksəriyyəti inuitlərdən ibarət olan bu əhali yaxın vaxta qədər dünya gündəmindən kənarda qalıb.

Aşağıda Qrenlandiyanın Arktika təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyətinin əsas səbəbləri təqdim olunur.

Həlledici coğrafi mövqe

Qrenlandiya Kanadanın şimal-şərq sahilləri qarşısında yerləşir və ərazisinin üçdə ikisindən çoxu Şimal qütb dairəsinə daxildir. Bu mövqe onu İkinci Dünya müharibəsindən bəri Şimali Amerikanın müdafiəsində mühüm faktora çevirib. Həmin dövrdə ABŞ adanı nasist Almaniyasının nəzarətinə keçməsinin qarşısını almaq və Şimali Atlantikdə həyati əhəmiyyətli dəniz yollarını qorumaq məqsədilə işğal etmişdi.

Soyuq müharibədən sonra Arktika əsasən beynəlxalq əməkdaşlıq zonası hesab olunurdu. Lakin iqlim dəyişikliyi nəticəsində buzlaqların əriməsi beynəlxalq ticarət üçün Şimal-Qərb keçidinin açılacağına dair ümidləri artırdı və Rusiya, Çin və digər ölkələr arasında bölgənin mineral ehtiyatlarına çıxış uğrunda rəqabəti yenidən alovlandırdı.

Təhlükəsizlik təhdidləri

2018-ci ildə Çin özünü “Arktikaya yaxın dövlət” elan edərək bölgədə təsirini artırmağa çalışdı. Pekin həmçinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində “Qütb İpək Yolu”nun yaradılması planlarını açıqladı.

Eyni zamanda Rusiya ABŞ, Kanada, Danimarka və Norveçlə rəqabət apararaq Arktikada geniş ərazilər üzərində təsirini möhkəmləndirməyə çalışır. Moskva bölgədə hərbi mövcudluğunu gücləndirib; burada Rusiyanın Şimal donanması və sovet dövrünə aid nüvə sınaqları keçirilmiş obyektlər yerləşir. Rusiya rəsmiləri bu obyektlərin zərurət yaranarsa yenidən sınaqlar üçün hazır olduğunu bildiriblər.

2014-cü ildən etibarən Rusiya köhnə sovet infrastrukturlarını bərpa edib, yeni obyektlər tikib, bir neçə hərbi baza açıb və Arktika zonasında hava limanlarını yenidən qurub.

Avropa liderlərinin narahatlıqları isə xüsusilə 24 fevral 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamasından sonra artıb. Keçən il Rusiya prezidenti Vladimir Putin Moskvanın NATO-nun Arktikadakı fəaliyyətindən narahat olduğunu bildirib və bölgədə silahlı qüvvələrin imkanlarının artırılacağını, eyni zamanda beynəlxalq əməkdaşlıq qapısının açıq qalacağını vurğulayıb.

ABŞ-ın hərbi mövcudluğu

ABŞ Müdafiə Nazirliyi Qrenlandiyanın şimal-qərbində yerləşən, 1951-ci ildə ABŞ-Danimarka müdafiə sazişindən sonra yaradılmış uzaq Pituffik kosmik bazasını idarə edir. Bu baza ABŞ və NATO üçün raket erkən xəbərdarlığı, raketdən müdafiə və kosmosun monitorinqi missiyalarını dəstəkləyir.

Qrenlandiya həmçinin GIUK boşluğu (Qrenlandiya–İslandiya–Böyük Britaniya) adlanan ərazinin bir hissəsinə nəzarət edir. NATO bu zonada Rusiyanın Şimali Atlantikdəki dəniz hərəkətlərini izləyir.

Danimarka Kral Müdafiə Kollecinin hərbi əməliyyatlar üzrə dosenti Tomas Krosbi AP-yə bildirib ki, ABŞ-ın Qrenlandiya üzərində birbaşa nəzarəti Vaşinqtonun mövcud təhlükəsizlik strategiyasına əlavə dəyər qatmaz. Onun sözlərinə görə, ABŞ istədiyi bütün üstünlüklərə artıq müttəfiqlik çərçivəsində malikdir və məsələ milli təhlükəsizliyin artırılması ilə bağlı deyil.

2024-cü ilin iyununda Danimarka parlamenti ABŞ hərbi bazalarının ölkə ərazisində yerləşdirilməsinə imkan verən qanunu təsdiqləyib. Xarici işlər naziri Lars Løkke Rasmussen bildirib ki, ABŞ Qrenlandiyanı tam və ya qismən ilhaq etməyə cəhd edərsə, Kopenhagen bu sazişi ləğv edə bilər.

Danimarka qüvvələri və mineral sərvətlər

Danimarka Qrenlandiya və ümumilikdə Şimali Atlantikdə hərbi mövcudluğunu artırır. Hökumət Qrenlandiya və Farer adaları ilə birlikdə təxminən 14,6 milyard Danimarka kronu dəyərində saziş imzalayaraq üç yeni qütb gəmisi, iki uzaqmənzilli pilotsuz müşahidə təyyarəsi və peyk imkanları əldə etməyi planlaşdırır.

Qrenlandiya nadir torpaq metalları baxımından da zəngindir. Bu metallar smartfonlar, kompüterlər, batareyalar və gələcəyin texnologiyalarında mühüm rol oynayır. ABŞ və digər Qərb ölkələri bu sahədə Çinin üstünlüyünü azaltmaq istəyir. Lakin sərt iqlim şəraiti və ciddi ekoloji məhdudiyyətlər bu ehtiyatların istismarını çətinləşdirir.