BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Yaxın Şərq tarixində dönüş nöqtəsi sayılan və İranın onilliklərdir hazırlaşdığı müharibədə, Tehranın əsas dayaqları bir-bir zəifləyib: “Hizbullah” dağıdılıb, Əsəd rejimi çöküb, “HƏMAS” Qəzza müharibəsində sıxışdırılıb, husilər isə yalnız simvolik raket hücumları həyata keçirir. ABŞ-ın 2003-cü ildə İraqa müdaxiləsindən bəri İranın silahlandırıb dəstəklədiyi şiə qrupları isə 12 günlük son müharibədə neytral mövqe tutaraq döyüşə qatılmadı.
Bu müddətdə İranın nüvə proqramına, əsas obyektlərinə və simvolik fiqurlarına qarşı hücumlar davam etsə də, Bağdadın Tehrana verdiyi dəstək yalnız bəyanatlar və sosial mediada paylaşılan mesajlarla məhdud qaldı. Bu, “İraq İranın təsir dairəsindən çıxırmı?” sualını aktuallaşdırdı.
ABŞ-ın təzyiq strategiyası
Vaşinqton İraqdakı hərbi varlığını kiçik saxlasa da, yeni və təsirli strategiya tətbiq edir: silahlı qrupları maliyyələşdirən neft qaçaqmalçılığı şəbəkələrinə qarşı maliyyə sanksiyaları, silah alınmasında istifadə edilən bank köçürmələrinə məhdudiyyətlər, habelə şiə milis liderlərinə qarşı dəqiq zərbələr. Bundan əlavə, İranla əlaqəli fiqurların dövlət idarələrindən uzaqlaşdırılması istiqamətində siyasi təzyiqlər artır.
Bu addımlar iki onillikdir İranda gördüyümüz “tam nəzarət” modelinə sığmayan dəyişikliklərdir və bir çox analitiklər bunu Vaşinqton–Tehran balansında dönüş kimi qiymətləndirir.
Bağdadın yeni kursu?
Bəzi müşahidəçilərə görə, Bağdad həm İranla tarixi-coğrafi əlaqələri qoruyaraq, həm də silahlı qrupların gücünü məhdudlaşdırmaq, silahı tədricən dövlətin inhisarına keçirmək və İraqı İranın beynəlxalq qarşıdurmalarında “proksi döyüşçü” statusundan çıxarmaq niyyətindədir.
İran hələ də İraqda geniş nüfuz şəbəkəsinə sahib olsa da, həm hərbi, həm də siyasi təsir imkanları nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. ABŞ isə bu fürsətdən istifadə edərək nüfuzu daha da artırmağa çalışır.
Daxili gərginliklər və mesajlar
Son aylarda federal polis ilə Tehranın dəstəklədiyi “Haşdi Şaabi”nin tərkibindəki “Kətaib Hizbullah” arasında toqquşmalar, həmçinin milislərin Kərkükdəki neft obyektlərinə və Ərbil hava limanına pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumları, bəzi dairələr tərəfindən Bağdada və xüsusən kürd bölgəsinə “təzyiq siqnalları” kimi dəyərləndirilir.
Siyasi gələcək və seçkilər
İndi diqqətlər noyabrda keçiriləcək parlament seçkilərinə yönəlib. ABŞ 2011-ci ildəki çıxışından sonra buraxdığı boşluğu bu seçkilər vasitəsilə doldurmağa, hökumətin formalaşmasına təsir etməyə çalışa bilər. Digər ssenari isə İranın illərdir qurduğu “kölgə dövləti”nin seçkilərdə öz təsirini göstərməsi ola bilər.
Baş nazir Məhəmməd Şiə əs-Sudani “Associated Press”ə verdiyi müsahibədə həm ABŞ-la təhlükəsizlik əlaqələrinin ilin sonuna qədər yenidən tənzimlənəcəyini, həm də Tramp administrasiyası ilə neft, qaz və süni intellekt sahələrində əməkdaşlığın genişlənməsini istədiyini bildirib. Lakin onun silahlı qrupların ABŞ hərbi varlığına qarşı “müqavimət” hüququnu müdafiə edən fikirləri, Vaşinqtonun hələ də Bağdadı “tam qazanmadığını” göstərir.
İraq üçün qarşıdakı dövr, ABŞ-ın təzyiqləri, İranın zəifləyən təsiri və daxili siyasi balans arasında çətin bir seçim dövrü olacaq.