BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün.
Dindarların üzərinə düşən əsas vəzifələrdən biri mədəniləşmə səviyyəsini yüksəltməkdir. Əks halda, dünyanın bu qədər sürətli və intensiv inkişaf etdiyi bir mərhələdə onlar istismara məruz qalmağa davam edəcəklər. Bu istismar bəzən sosial, bəzən siyasi, bəzən isə ideoloji formada ortaya çıxır. Daha təhlükəlisi isə odur ki, mədəni təməli zəif olan bəzi dindarlar zamanla radikal düşüncələrin təsiri altına düşürlər.
Radikal düşüncə nədir? Radikal düşüncə cəmiyyət daxilində qarşıdurmaya, ictimai asayişin pozulmasına və zorakı fəaliyyətə zəmin yaradan düşüncə tərzidir. Halbuki nə dini mənbələrdə, nə də peyğəmbərlərin həyatında anarxist ideyalara, silahlı münaqişəyə və ya ictimai xaosa çağırış görürük. Quranda cəmiyyət daxilində silahlı qarşıdurmaya dəvət edən bir peyğəmbər yoxdur.
Peyğəmbərlərin hərəkatı mahiyyət etibarilə sivil fikir hərəkatı olmuşdur. Bu hərəkatın məqsədi insanları zorla dəyişdirmək deyil, onların düşüncələrini dəyişmək idi. Düşüncənin mərkəzinə isə tövhidi yerləşdirmək hədəflənirdi. Tövhid təkcə teoloji anlayış deyil; Allahın razı olmayacağı hər bir həyat tərzindən, yanaşmadan və düşüncə formasından uzaq durmaqdır. Tövhid, ilk növbədə, bəraətdir. Lakin bu bəraət insanlardan və ya insanlıqdan deyil, insanların Allahı nəzərə almadan qurduqları həyat tərzindən uzaqlaşmaqdır.
Peyğəmbərlər cəmiyyətlərin daxilində bir növ mədəni və əxlaqi fikir muxtariyyətləri formalaşdırdılar. Onlar sadəcə Allaha dəvət etdilər, zor tətbiq etmədilər. Ətraflarında formalaşan sosial qruplar həyat tərzi, əxlaq və davranış baxımından fərqli oldular və cəmiyyət üçün canlı nümunəyə çevrildilər.
Mədəniləşmək yalnız zahiri bilik və texniki inkişaf demək deyil. Mədəniləşmək insanı əhatə edən aləmi tanımaq, bu aləmi ilahi qanunlarla əlaqələndirmək və çağırış-dəvət dili ilə cəmiyyətə təqdim etməkdir. İmanlı və intellektual, əxlaqlı və prinsipial, sivil və asayiş nümunəsi olan bir toplum qurmaq — əsl mənəvi fəaliyyət budur.
Bütün bunları niyə yazıram? Çünki müşahidə edirəm ki, mədəni təməli zəif olan dindarlar, xüsusilə də gənclər istismara daha açıq olurlar. Mədəniyyətlə, düşüncə ilə, tarix və reallıqla əlaqəsi zəif olan dindarlıq isə insanı nə qoruyur, nə də cəmiyyətə fayda verir.