BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün

Bu dünyada ən böyük dairə insanlıq dairəsidir. Allahın insan olaraq yaratdığı və insan fitrəti verdiyi hər bir kəs insandır. Bəşəriyyət ümumi dəyərlərdə birləşə bilir. Təbii ki, fərdi hallar mövcuddur. İnsanlığını itirmiş və azğın hala gəlmiş olanlar olur. Lakin hər bir insan millətindən, dilindən asılı olmayaraq ata anasına bağlıdır. Övladını sevir. Böyüdüyü yerlərə bağlıdır. Qəlbi pisliyi götürməz. Yenə deyirəm, adamlıqdan çıxanlar istisna. Ona görə uzaq Skandinaviyada bir qadın Qəzza zülmünü görəndə hönkürtü ilə ağlaya bilir. İndi mən durub desəm ki, insan ancaq mənim dinimdən və rəngimdən olanlardır, mənim kimi danışanlardır. Uca Allahın bu şəkildə ayələrini inkar edərəm: "Ey insanlar..."

Növbəti dairə din dairəsidir. Mən müsəlmanam. Allahın birliyinə, Onun Kamal ve Cəlal sifətlərinin olduğuna, nöqsan və qüsurdan uzaq olduğuna inanmışam. Daha sonra ibadətin yalnız Ona ediləcəyinə inanmışam. Duanın, namazın və orucun, digər ibadətlərin Onun rizası üçün edildiyinə inanıram. Bunların əsasının Quranda gəldiyinə inanıram. Bunları ən gözəl nümunə olaraq Rəsulullahın etdiyinə inanıram. İnanıram ki, şirk qadağandır, haqqsız yerə insan qətli qadağandır, inanıram ki, zina qadağandır, inanıram ki, insan ağlını alan hər bir içki və ona bənzər olan maddələr xamrdır və haramdır. İnanıram ki, ibadətdən sonra ana ataya yaxşılıq, acı dininə və millətinə baxmadan doydurmaq, Allahın tərif etdiyi bütün gözəl əməllər savabdır. Allahın qadağaları isə cəza gərəkdirir. Ona görə bunlara inanan hər bir kəs müsəlmandır.

Növbəti dairə məzhəbdir. Məzhəb dini mətnləri anlama üsuludur. Bəzi istisnalar xaric, dünya müsəlmanlarının əksəriyyəti etiqad edir ki, şəriətin iki əsası var. Allahın kitabı Quran və Rəsulullahın sünnəsi. Bu baxımından əsasən iki məzhəb vardır ( ibadilər haqqında da yazardım, amma onlar azdır). Biri əhli şiə, digəri əhli sünnə. Birinciyə görə sünnənin ötürücüsü əhli beytdir. İkinciyə görə sünnənin ötürücüsü səhabədir. Mən sünnənin əsas ötürücüsü olaraq Səhabəni qəbul edirəm. Lakin oxuduqlarım onu göstərir ki, hər iki məzhəbin ləfzində və mənasında ittifaq etdiyi sayı n qədər olan hədisi vardır. Onlar mənim üçün də möhtərəmdir. Eyni zamanda, müsəlmanlar arasında hədisi Qurana ərz etmə yolunda olanlar da vardır. Onlar da mənim üçün islamda qardaşdır. Əhli sünnə isə mənim üçün ancaq isbat əhli ( Allahın xəbəri sifətlərinə məna verib keyfiyyət verməyən), yaxud ancaq təfvid əhli ( Allahın xəbəri sifətlərinin məna və keyfiyyətini Allaha buraxan), yaxud da ancaq təvil əhli ( Allahı nöqsandan uzaq tutmaq üçün onları yozan ) deyildir. Bunların hər üçü əhli sünnədir. Eyni ilə fiqh məzhəblərinin hər biri əhli sünnədir.

Bunları niyə yazdım. Kimsə dairəsini daraldırsa sonda o həddə gəlir ki, bir məclisdə çay içdikləri və ya ancaq yüzdə yüz onun kimi düşünənləri mütləq doğru hesab edirsə onun həyatı quru və yorucu olur və o, Uca Allahı eşq və ürək çırpınışı ilə yada salmaq lezzetinden məhrum olur.