BAKI, AzerVoice , Azərbaycan İslam Ensiklopediyası
Peyğəmbərin "Seyfullah" (Allahın qılıncı) ləqəbini verdiyi məşhur sərkərdə və səhabə Xalid ibn Vəlid, hicrətdən təxminən 35-39 il əvvəl (miladi 583-587) Məkkədə doğulmuşdur. Onun nəsli yeddinci babası olan Mürrə vasitəsilə Peyğəmbər (s.a.s) ilə birləşir.
Ailəsi və Soykökü
Atası Vəlid ibn Muğirə Qureyş qəbiləsinin ən görkəmli və nüfuzlu şəxslərindən biri idi. Anası Lubabə əs-Suğra (Əsma bint Haris) isə Hz. Abbasın həyat yoldaşı Ummul-Fəzl Lubabə əl-Kübra və Peyğəmbərin zövcəsi Meymunə binti Haris ilə ata tərəfdən bacı idi.
Xalidin mənsub olduğu Qüreyş qəbiləsinin Mahzumoğulları qolu, "hilfü'l-əhlaf"a (andlaşma) tabe olmaqla yanaşı, hərbi baxımdan strateji vəzifələri icra edirdi. Bu qəbilə "qübbə" (müharibə üçün vəsait və silahların toplandığı çadır) və süvari birliyinin idarə edilməsinə məsul idi. Xalid bu vəzifələri öz üzərinə götürdüyü üçün böyük hərbi gücə malik idi və eyni zamanda digər Qureyşlilər kimi ticarətlə də məşğul olurdu.
Ərəb adətlərinə uyğun olaraq, Xalid doğulduqdan sonra təmiz və sağlam iqlimdə böyüməsi üçün səhrada yaşayan bir ailəyə verilmişdir. Beş-altı yaşına çatanda Məkkəyə, ailəsinin yanına qayıtdı. Atası onun tərbiyəsinə xüsusi önəm verir, onu qəhrəmanlıq, cəsarət və alicənablıq kimi xislətlərlə yetişdirirdi.
Qəbiləsinin hərbi mövqeyinə görə Xalid kiçik yaşlarından at minməyi, ox, kaman, nizə, qalxan və qılıncdan istifadə etməyi mükəmməl öyrəndi. Güclü bədən quruluşuna sahib olan Xalidin uşaq ikən həmyaşıdı Ömər ibn Xəttabla güləşdiyi və onu məğlub etdiyi barədə rəvayətlər mövcuddur. Gənclik illərində ticarət karvanları ilə Suriya, İraq, Mədain, Misir və Yəmənə səfərlər etmiş, bu səyahətlər onun dünyagörüşünü artırmışdı. O, həmçinin oxuyub-yazmağı öyrənmiş və sonradan Peyğəmbərin katiblərindən biri olmuşdur.
İslama Qarşı Mübarizə Dövrü
Xalid ibn Vəlid əvvəllər İslamı qəbilə qürurunu və köhnə adətləri təhlükəyə atan bir hərəkat kimi qiymətləndirirdi. Atası və qəbilə üzvləri kimi, o da başlanğıcda Peyğəmbərə və müsəlmanlara qarşı kəskin nifrət bəsləyirdi. Hicrətdən 19 ay sonra baş verən Bədr döyüşündə (624) iştirakı barədə dəqiq məlumat olmasa da, bəzi mənbələr onun orada olduğunu qeyd edir. Bu döyüşdə qardaşı Vəlid bin Vəlid əsir düşür. Xalid və digər qardaşı Hişam onun fidyəsini ödəyib azad etsələr də, Vəlid Mədinədə ikən İslamı qəbul etdiyi üçün yolda qaçaraq geri qayıdır.
Xalid buna çox qəzəblənərək Vəlidi zorla Məkkəyə gətirib həbs etsə də, Vəlid yenidən qaçmağı bacarır. Sonradan Peyğəmbər Məkkəni yaxşı tanıyan Vəlidi oradakı digər müsəlman əsirləri (Ayyaş ibn Abu Rabia və Sələmə bin Hişam) qaçırmaq üçün göndərmiş və o, bu tapşırığı uğurla yerinə yetirmişdir.
Uhud və Xəndək Savaşları
Xalid ibn Vəlid Uhud döyüşündən (625) etibarən Qureyş süvarilərinin komandanı oldu. Müharibə müsəlmanların xeyrinə gedərkən, Ayneyn təpəsindəki oxçuların yerini tərk etdiyini görən Xalid manevr edərək arxadan hücum etdi və müharibənin taleyini dəyişdi. Xəndək döyüşündə (627) isə o, xəndəkləri keçmək üçün davamlı cəhdlər edən süvari dəstəsinin başında idi.
İslamı Qəbul Etməsi
Hudeybiyyə sülhündən bir il sonra Ümrə üçün Məkkəyə gələn Peyğəmbərlə görüşməmək üçün şəhəri tərk edən Xalidə qardaşı Vəlid məktub yazır. Vəlid məktubunda onun kimi zəkalı birinin hələ də İslamdan uzaq qalmasına təəccübləndiyini bildirir. Bu məktubdan təsirlənən Xalid, Osman ibn Təlhə və Əmr ibn As ilə birlikdə Mədinəyə yola düşür və Səfər ayında müsəlman olur. Peyğəmbər onu: "Səni doğru yola yönəldən Allaha həmd olsun!" sözləri ilə qarşılayır. Xalidin günahlarının bağışlanması üçün dua istəyinə isə Peyğəmbər: "İslam keçmiş günahları silir" deyə cavab verir.
"Seyfullah" və Böyük Qələbələr
Müsəlman olduqdan sonra iştirak etdiyi ilk böyük sınaq Mutə döyüşü idi. 3000 nəfərlik İslam ordusunun bütün komandirləri (Zeyd, Cəfər və Abdullah) şəhid olduqdan sonra komandanlığı Xalid öz üzərinə götürdü. Onun dahi taktikası sayəsində ordu məhv olmaqdan xilas oldu və Bizansa ağır itkilər verildi. Mədinəyə qayıdanda Peyğəmbər ona "Seyfullah" (Allahın qılıncı) adını verdi.
Məkkənin fəthi zamanı (630) şəhərə dörd tərəfdən daxil olan ordunun sağ qoluna rəhbərlik edirdi. Yalnız onun rəhbərlik etdiyi hissədə kiçik bir toqquşma baş verdi və 12 Qureyşli öldürüldü. Sonrakı illərdə Huneyn, Taif və Bəni Cəzimə səriyyələrində iştirak etdi. Bəni Cəzimə hadisəsində Xalidin bəzi səhv qərarlarına görə Peyğəmbər kədərlənib "Allahım, Xalidin etdiklərindən uzağam" desə də, onu komandirlikdən kənarlaşdırmadı.
Xilafət Dövrü və Vəfatı
Xəlifə Əbu Bəkr dövründə Xalid daxili üsyanları, xüsusən yalançı peyğəmbər Müseyliməni məğlub edərək Yəmamə döyüşündə böyük qələbə qazandı. Daha sonra Sasani və Bizansla döyüşlərə rəhbərlik etdi. Firaz döyüşündə birləşmiş düşmən ordularını darmadağın etdikdən sonra Suriya cəbhəsinə göndərildi.
Yərmuq döyüşü davam edərkən Xəlifə Ömər tərəfindən vəzifəsindən azad edilməsi barədə məktub gəldi. Yeni komandir Əbu Übeydə ibn Cərrah mənəviyyatı pozmamaq üçün bu xəbəri döyüşdən sonra ona bildirdi. Xalid heç bir etiraz etmədən əmrə tabe olub sadə əsgər kimi xidmətini davam etdirdi.
Xalid ibn Vəlid 642-ci ildə vəfat etdi. Övladlarının çoxunun Suriyadakı vəba epidemiyasında öldüyü deyilir, ən məşhuru Homs valisi Əbdürrəhmandır. O, Peyğəmbərdən 18 hədis nəql etmişdir. Tarixdə məğlubiyyət görməyən sərkərdə kimi qalan Xalidin qılıncı bu gün İstanbulda, Topqapı Muzeyində nümayiş etdirilir.