BAKI,AzerVoice

14 fevral 1989-cu ildə İranın ali dini lideri Ayətullah Ruhullah Xomeyni, müəllif Salman Rüşdinin "Şeytan ayələri" romanının nəşrindən sonra onun haqqında ölüm hökmü (fətva) çıxardı. Kitab müsəlmanlar arasında böyük qəzəb fırtınasına səbəb olmuşdu və onların bir çoxu bu əsəri küfr (allaha qarşı hörmətsizlik) hesab edirdi. Bu mübahisə multikultural və çoxdinli dünyada söz azadlığının sərhədlərini sınağa çəkdi.

Rüşdi belə bir başlıqla roman dərc edərkən, yəqin ki, böyük bir mübahisəyə yol açacağını başa düşürdü. Kitab Məhəmməd peyğəmbəri və İslamın digər aspektlərini ələ salır, yaxud ən azından onlara qarşı istehzalı istinadlar ehtiva edirdi. Bundan əlavə, kitabda aydın şəkildə İranın ali liderinə əsaslanan bir personaj da var idi. Kitab ətrafında aylarla davam edən ictimai iğtişaşlardan sonra Ayətullah mümkün olan ən sərt reaksiyanı verdi və "bütün cəsur müsəlmanları" Rüşdini və onun naşirlərini öldürməyə çağırdı.

Kitabda İslam və Məhəmməd peyğəmbər haqqında deyilən ən mübahisəli fikirlərin bir çoxu mənfi və ya komik personajların dilindən səs olsa da, əsərin tənqidi və təhqiramiz olduğu danılmaz idi. Kitabın adı Qurandan çıxarıldığı iddia edilən keçidlərə istinad edirdi; həmin hissələrdə peyğəmbərin Allahın deyil, Şeytanın sözlərini söylədiyi iddia olunurdu. Bir çoxları xüsusilə fahişələrin Məhəmməd peyğəmbərin zövcələrinin adlarını paylaşdığı bir fahişəxananın təsvirindən qəzəblənmişdilər.

On il əvvəl ABŞ tərəfindən dəstəklənən monarxı qəfil devirən Xomeyni, İranı teokratiyaya çevirən din xadimlərindən ibarət qrupun lideri idi. Beləliklə, o, bəlkə də dünyada ən görkəmli şiə avtoriteti idi. Dünyadakı müsəlmanlar artıq "Şeytan ayələri"ni pisləmişdilər — kitab Britaniyanın Bolton şəhərində kütləvi şəkildə yandırılmış, Pakistanda ölümcül iğtişaşlara səbəb olmuş və bir çox müsəlman ölkəsində tamamilə qadağan edilmişdi. Lakin Xomeyninin fətvası bu mübahisəni yeni zirvəyə qaldırdı.

Dünyadakı kitab satıcıları, o cümədən ABŞ-dakı bir çox "Barnes & Noble" mağazaları qisas qorxusundan "Şeytan ayələri"ni satmaqdan imtina etdilər. Kitabı satan bir çox mağazalar isə bombalandı. Söz azadlığı tərəfdarları və din əleyhdarı fiqurlar Rüşdini şiddətlə müdafiə etsələr də, bir çox müsəlman liderləri və hətta mülayim müsəlman mədəniyyət xadimləri onu açıq şəkildə pislədilər və ya ən azından onun çox uzağa getdiyini bildirdilər. Rüşdi 1989 və 1990-cı illərdə həm Ayətullaha, həm də dünyadakı müsəlmanlara üzr istədi, lakin etirazlar və zorakılıqlar davam etdi. Romanın yapon tərcüməçisi 1991-ci ildə bıçaqlanaraq öldürüldü, italyan tərcüməçisi isə bir hücumçu tərəfindən ağır yaralandı. Rüşdi daha sonra üzr istədiyi üçün peşman olduğunu bildirdi.

Fətva din alimi tərəfindən verilən bir hökmdür və yalnız həmin alim tərəfindən ləğv edilə bilər. Bu isə o demək idi ki, Rüşdi əleyhinə olan fətva 1989-cu ilin iyununda Ayətullahın ölümündən sonra heç vaxt geri götürülə bilməzdi. 1998-ci ildə İran hökuməti Rüşdinin sui-qəsdini nə "dəstəkləyəcəyini, nə də mane olacağını" bəyan etdi. İranda və başqa yerlərdə olan özəl qruplar onun başına qoyulan mükafat üçün pul toplamağa davam edirlər.

2007-ci ildə cəngavər titulu ("Ser") alan müəllif həmin il fətvanı "real təhlükədən daha çox bir ritorika" kimi gördüyünü demişdi. Lakin 15 il sonra, 12 avqust 2022-ci ildə Rüşdi Nyu-Yorkun şimalında mühazirə oxumağa hazırlaşarkən dəfələrlə bıçaqlandı. Müəllif ağır yaralansa da, sonradan sağaldı. Hücumçunun dini motivlərlə hərəkət etdiyi güman edilir.