BAKI,AzerVoice
Yoga – bəzi ilahi bilgilər və bacarıqlar qazandıraraq insanı qurtuluşa çatdırdığına inanılan – Hindu, Buddist və Caynist/Jainist təlimlərinin ən əsas anlayış və texniklərindən biridir.
Hinduizmdə altı ortodoks düşüncə/inanc axınından (āstika) biri sayılan yoga, Buddizm və Caynizmdə daha dar işlənmə çərçivəsində zehni meditasiya/yoğunlaşma üçün vasitəçi bir metod kimi qəbul edilir. Yoga, Orta əsrlərdə İslam təsəvvüfündəki bəzi tətbiqləri, müasir dövrlərdə isə populyar bir sıra dini hərəkatları təsirləyə biləcək qədər güclü bir mədəniyyətin formalaşmasına töhfə vermişdir.
Sanskrit ədəbiyyatında yoga edən şəxsə yogi/yoginî deyilir. Yoga sözü “bağlamaq, birləşdirmək; öküzə boyunduruq vurmaq” mənasında Sanskritcə yuj kökündən gəlir. Bu kök bu gün Qərb dillərində, məsələn, ingilis dilində eyni kökdən gələn və “öküzə boyunduruq taxmaq” mənasını bildirən yoke sözündə hələ də yaşayır.
E.ə. II əsrdə yoganın əsas qaynağı olan Yoga Sutrada bu söz ilk dəfə “tanrı ilə insanı bir-birinə bağlamaq” mənasında abstrakt şəkildə işlənmişdir. Yoga Sutradan əvvəlki ədəbiyyatda (Upanişadlar, Gita) söz zehni yoğunlaşma və münzevilərə aid bir hal kontekstində istifadə olunsa da, klassik mənasına Yoga Sutra ilə qovuşmuşdur.
Bir tərəfdən inanc və fəlsəfi xüsusiyyətlərə (mokşaya, yəni qurtuluşa aparan yol, proses), digər tərəfdən bədən məşqlərinə (ruhu nəzarət altına almaq üçün bədəni nəzarət altına alma əməli) sahib bir sistem kimi yoganın mənşəyi dəqiq bilinmir.
Mohenco-Daro və Harappa kimi tarixqədərki Hind mədəniyyətinə aid arxeoloji qazıntılarda tapılan möhür basqılarında yoga pozasına bənzər şəkildə oturan fiqurların yoganın Hindistanda e.ə. 3000-ci illərə, hələ Hinduizmin formalaşmadığı dövrlərə getdiyini düşünən tədqiqatçılar varsa da, bunun əksini irəli sürən çox sayda alim də mövcuddur.
Bununla belə Şramana adı ilə tanınan səyyar münzevilərin təcrübə etdikləri bəzi zehni və ruhi psixoloji fenomenlərin (tapas) yoganın yaranmasına mənbəlik etdiyi yönündə ümumi bir qəbul var. Yəqin ki, Buddizmin ortaya çıxışından (təx. e.ə. VI əsr) əvvəl Hindistanda sistemsiz bir yoga icra edilirdi. Buddizm və Caynizmin zühurundan etibarən yoganı aydınlanma prosesində meditasiya vasitəsi sayması və bir sistemə qovuşdurması Hinduizmi də bu istiqamətdə təsirləmişdir. Lakin günümüzdə tanındığı anlamı ilə yoga daha çox Hinduizm daxilində inkişaf edib yayılmışdır.