BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Livanın prezidenti Cozef Aun ABŞ qarşısında Hizbullahın silahsızlaşdırılmasına başlamaq barədə açıq öhdəliklər götürməsinə baxmayaraq, reallıq göstərir ki, bu mövzu hələ də yerində sayır. Çünki daxili və regional mürəkkəbliklər bu istiqamətdə atılacaq hər hansı əməli addımı riskli edir.

Rəsmi dairələr Vaşinqtona hökumətin Hizbullahın silahlarını mərhələli şəkildə toplamaq öhdəliyini təsdiqləsə də, prezident Aun ölkə daxilində fərqli siqnallar göndərir. Onun mesajı belədir ki, partiyaya qarşı hərbi addım yalnız geniş siyasi konsensus əldə olunandan sonra mümkündür, bəlkə də ümumiyyətlə mümkün deyil, çünki bu, ölkəni daxildən partlada bilər.

“Rabdan” Təhlükəsizlik Araşdırmaları Mərkəzindən Kristian Patrik Aleksandr xəbərdarlıq edir ki, “siyasi konsensus” bəhanəsi ilə silahsızlaşdırmanın təxirə salınması Livan institutlarını daimi iflic vəziyyətində saxlaya bilər. Onun fikrincə, Hizbullahı dövlətin strukturlarından kənarlaşdırmaq legitimliyi bərpa etməyin və effektiv dövlət qurmağın yeganə yoludur.

Keçmişdə orduya rəhbərlik etmiş prezident Aun yaxşı anlayır ki, o, çətin vəziyyətdədir: beynəlxalq aləmdən, xüsusilə ABŞ-dan BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1559 saylı qətnaməsini – yəni silahlı qrupların, ilk növbədə Hizbullahın silahsızlaşdırılmasını – həyata keçirmək tələb olunur. Amma Livanın daxili reallığı zəifdir və hər an daxili qarşıdurma ilə partlaya bilər.

Ordunun məhdud imkanları

Vaşinqton İnstitutunun hesabatında bildirilir ki, silahsızlaşdırma barədə təkrar-təkrar danışmaq real iradəni deyil, daha çox xarici təzyiqləri yumşaltmaq və vaxt qazanmaq məqsədini daşıyır. ABŞ-dan təlim və məhdud silahlanan Livan ordusu Hizbullahla açıq qarşıdurmaya hazır deyil. Hizbullah isə həm hərbi baxımdan güclü, həm də İran başda olmaqla geniş regional dəstəyə sahibdir.

Üstəlik, ordunun yeni rəhbəri general Rudolf Heykəl məhz Hizbullahın dəstəyi ilə vəzifəyə gətirilib ki, bu da ordunun müstəqil hərəkət imkanlarını azaldır.

Cənubdakı hadisə də bu reallığı göstərdi: Hizbullah üzvlərinin üzərindəki partlayıcı qurğu partlayanda, Livan ordusunun mütəxəssisləri həlak oldu. Bu, partiyanın öz arsenalına toxunmağa çalışan hər kəsə açıq mesaj idi – həm Livandakı rəqiblərinə, həm də Qərb paytaxtlarına.

Dövlətlə “dövlət içində dövlət”in toqquşması

Hizbullahın silahının alınması sadəcə hərbi əməliyyatla həyata keçirilə biləcək məsələ deyil. Bu, dövlətin öz suverenliyini bərpa etmək istəyilə Hizbullahın qurduğu “dövlət içində dövlət” modeli arasındakı güc mübarizəsidir. Partiyanın arxasında həm geniş sosial baza, həm də siyasi müttəfiqlər – ilk növbədə, “Əməl” Hərəkatı və parlament sədri Nəbih Bərri dayanır.

Prezident Aunun dilemması buradadır: partiyaya qarşı hər hansı addım vətəndaş müharibəsini alovlandıra bilər. Çünki ölkədəki həssas məzhəb balansı, siyasi parçalanmalar və cəmiyyətin bir hissəsinin Hizbullahı “qanuni müqavimət”, digər hissəsinin isə “qanunsuz silahlı dəstə” kimi görməsi ölkəni parçalanma həddinə gətirir.

Beynəlxalq ictimaiyyətin də əlində effektiv təzyiq alətləri yoxdur. İflasın astanasında olan, iqtisadiyyatı çökmüş Livan hökuməti daim manevr etmək, vaxtı uzatmaq və icrasız vədlər vermək imkanına sahibdir. Parlamentdə isə birləşmiş mövqenin olmaması seçkilərə də ümidləri azaldır, çünki Hizbullah maliyyə və media resursları ilə təsirini qoruyur.

ABŞ və Avropa dəfələrlə dəstəyini ifadə etsə də, indiyədək tətbiq edilən sanksiyalar partiyanın gücünü zəiflətməyib. İqtisadi yardımı dayandırmaq variantı isə Avropada dövlətin tam çöküşündən ehtiyatla qarşılanır. Livanın siyasi təcridi də gündəmə gətirilmir, çünki bu, ölkəni daha radikal qruplara açıq qoyar.

Regional reallıq və İran faktoru

Hizbullah təkbaşına fəaliyyət göstərmir. O, İranın bölgədəki strateji qolu kimi çıxış edir. Tehran onu İsrail və Qərblə ehtimal olunan qarşıdurmada ən önəmli dayaqlarından biri sayır. Ona görə də regional anlaşma olmadan, xüsusilə İranla razılıq əldə edilmədən, Hizbullahın silahsızlaşdırılması qeyri-real görünür.

Partiya silah məsələsini “qırmızı xətt” hesab edir və bu barədə heç bir güzəştə getmir. İllərdir müzakirə olunan “milli müdafiə strategiyası” dialoqları nəticəsiz qalıb. Partiyanın regional müharibələrdə iştirakı səbəbindən sosial dayağı zəifləsə də, alternativ siyasi qüvvələrin zəifliyi silahsızlaşdırma təzyiqini real nəticəyə çevirməyib.