BAKI, AzerVoice, Orxan Qədirzadə
Protez texnologiyaları son illərdə robototexnika, süni intellekt və sensor sistemlərindəki sürətli inkişaf sayəsində ciddi mərhələyə qədəm qoyub.
Xüsusilə insan əlinə bənzər həssas qavrama imkanının yaradılması elm və texnologiya sahəsində əsas çağırışlardan biri olaraq qalır.
Müasir protezlərin qarşısında duran əsas problem istifadəçinin tutduğu əşyanın növünə uyğun qavrama gücünün avtomatik tənzimlənməsidir. Məsələn, yumurta kimi kövrək obyektlər üçün minimal təzyiq, su dolu şüşə və ya bankanın açılması üçün isə daha güclü və dəqiq nəzarət tələb olunur.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin məlumatlarına görə, ölkədə hər il təxminən 50 min amputasiya halı qeydə alınır. Bu isə əl itkisi yaşayan şəxslərin gündəlik fəaliyyətlərdə müstəqilliyinin ciddi şəkildə məhdudlaşdığını göstərir.
Daha ağıllı sistemlər
Son elmi yeniliklər insan əlinin təbii hissini təqlid edən, süni intellektlə idarə olunan və yüksək həssaslığa malik protezlərin hazırlanmasına yönəlib. Bu texnologiyalar istifadəçilərin gündəlik həyatda təhlükəsizliyini, rahatlığını və funksional imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Bu istiqamətdə Çin Xalq Respublikasında yerləşən Guilin Elektron Texnologiya Universitetinin tədqiqatçıları maşın öyrənməsi, kompüter görməsi və inkişaf etmiş sensorlara əsaslanan yeni protez sistemi hazırlayıblar. Tədqiqatın nəticələri 20 yanvar 2026-cı il tarixində Nanotechnology and Precision Engineering elmi jurnalında dərc olunub.
Araşdırma çərçivəsində yumurta kimi həssas obyektlər də daxil olmaqla, gündəlik istifadə olunan əşyaların 90 faizindən çoxu üçün tələb olunan optimal qavrama gücü müəyyən edilib. Məqsəd istifadəçinin hər dəfə gücü əl ilə tənzimləməsinə ehtiyac qalmadan ətraf mühitlə təbii qarşılıqlı əlaqə qurmasını təmin etməkdir.
Sistem ovuc hissəsinə yaxın yerləşdirilmiş mikro kamera, barmaq uclarında təzyiq sensorları və ön qol əzələlərinin elektrik aktivliyini ölçən elektromioqrafiya qurğusundan ibarətdir. Bu komponentlər birlikdə istifadəçinin niyyətini müəyyən edir və uyğun qavrama gücünü avtomatik seçir.
Tədqiqatın aparıcı müəllifi doktor Hua Li bildirib ki, sistem kompüter görməsi ilə əzələ siqnallarını birləşdirərək obyektin növünü, ölçüsünü və teksturasını analiz edir. Bu yanaşma protez istifadəçilərinin həyat keyfiyyətində real fərq yarada bilər.
Gələcək dizaynlara təsir
Mütəxəssislərin fikrincə, bu texnologiya protez dizaynında yeni mərhələnin əsasını qoyur. Vizual tanıma və sinir-əzələ siqnallarına əsaslanan ikili idarəetmə mexanizmi protez əlləri passiv alətdən çıxararaq insan davranışına daha yaxın səviyyəyə gətirir.
Paralel olaraq, ABŞ-da yerləşən Yuta Universiteti, İtaliya Texnologiya İnstitutu və Massaçusets Texnologiya İnstitutu tərəfindən aparılan tədqiqatlar da süni intellekt, yumşaq robototexnika və sinir interfeysləri əsasında daha təbii hərəkət qabiliyyətinə malik protezlərin mümkün olduğunu göstərir.
Alimlər hesab edirlər ki, protezlərin gələcəyi daha ağıllı, uyğunlaşa bilən və birbaşa sinir sistemi ilə inteqrasiya olunan sistemlərə əsaslanacaq. Bu isə istifadəçilərə yalnız hərəkət deyil, həm də gündəlik həyatda itirilmiş inamın bərpasını vəd edir.