BAKI, AzerVoice, Orxan Qədirzadə
XIX əsrin sonlarında elektrik enerjisinin gələcəyini müəyyənləşdirən tarixi qarşıdurma yaşandı. Tomas Edison, Nikola Tesla və Corc Vestinqhaus arasında gedən bu mübarizə tarixə “Cərəyanlar müharibəsi” adı ilə düşdü. Mübahisənin mərkəzində hansı sistemin — birbaşa cərəyanın (DC) yoxsa dəyişən cərəyanın (AC) — ABŞ-da standart olacağı dayanırdı.
DC və AC qarşıdurması
Tomas Edison birbaşa cərəyan sisteminin qatı tərəfdarı idi. DC sistemində elektrik cərəyanı yalnız bir istiqamətdə axırdı və Edison bu texnologiya üzərində qurulmuş şəbəkə ilə ilk elektrikləndirmə layihələrini həyata keçirirdi. 1882-ci ildə o, Nyu-Yorkda ilk elektrik stansiyasını istifadəyə verdi və bu, şəhər miqyasında elektrik paylanmasının başlanğıcı oldu.
Nikola Tesla isə dəyişən cərəyan texnologiyasını inkişaf etdirirdi. AC sistemi elektrik enerjisinin uzun məsafələrə daha az itki ilə ötürülməsinə imkan verirdi. 1884-cü ildə ABŞ-a köçən Tesla qısa müddət Edisonun yanında işləsə də, AC mühərriki ilə bağlı ideyalarının rədd edilməsi səbəbindən 1885-ci ildə şirkəti tərk etdi. Bir neçə il sonra Tesla AC texnologiyası üzrə əsas patentləri əldə etdi və 1888-ci ildə bu patentləri sənaye maqnatı Corc Vestinqhausa satdı.
“Cərəyanlar müharibəsi” və təbliğat savaşı
AC sisteminin sürətlə yayılması Edison üçün ciddi təhlükə idi. O, AC-ni təhlükəli göstərmək üçün geniş təbliğat kampaniyasına başladı. Bu kampaniya çərçivəsində ictimai yerlərdə heyvanların AC ilə elektrik cərəyanına məruz qoyularaq öldürülməsi nümayiş etdirilirdi. Hətta Nyu-York ştatında edam üsulu kimi elektrik stulunun tətbiqi gündəmə gələndə, Edison AC ilə işləyən edam mexanizmini “ən sürətli və ölümcül” üsul kimi tövsiyə etdi.
1890-cı ildə Uilyam Kemmler adlı məhkum elektrik stulunda edam edilən ilk şəxs oldu. Paradoksal olaraq, bu edam üçün istifadə edilən generator Vestinqhaus şirkətinə məxsus AC generatoru idi.
AC-nin qələbəsi və tarixi dönüş nöqtəsi
Edisonun səylərinə baxmayaraq, AC texnologiyası üstünlük qazandı. 1893-cü ildə Çikaqoda keçirilən Dünya Sərgisinin elektrik təminatı üzrə tenderini Vestinqhaus şirkəti qazandı və sərgi Tesla-nın AC sisteminin imkanlarını nümayiş etdirən möhtəşəm vitrinə çevrildi.
Daha böyük uğur isə Niaqara şəlaləsində hidroelektrik stansiyasının inşası oldu. 1896-cı ildə bu stansiya 42 kilometr uzaqlıqdakı Buffalo şəhərinə elektrik enerjisi ötürməyə başladı. Bu hadisə “Cərəyanlar müharibəsi”nin faktiki sonu hesab olunur və nəticədə AC sistemi qlobal elektrik sənayesində dominant mövqeyə yüksəldi.