BAKI, AzerVoice, Fərid Mikayılov
Pul və valyuta anlayışı gündəlik həyatda sadə görünsə də, beynəlxalq miqyasda olduqca mürəkkəb mexanizmlər üzərində qurulub. ABŞ dolları ilə Avro arasındakı məzənnə hər gün, hər saniyə dəyişir. Bu dəyişkənlik yalnız investorları deyil, eyni zamanda beynəlxalq ticarətlə məşğul olan şirkətləri, bankları və hökumətləri də birbaşa təsirləndirir.
Bank for International Settlements-in (BIS) 2022-ci ildə açıqladığı məlumatlara görə, dünya üzrə hər gün orta hesabla 7,5 trilyon dollar dəyərində valyuta əməliyyatı həyata keçirilir. Bu göstərici valyuta bazarını dünyanın ən böyük maliyyə bazarına çevirir. Bütün mallar və xidmətlər beynəlxalq dövriyyəyə daxil olarkən valyutalara çevrilir.
Qlobal valyuta bazarında iştirakçılar çoxşaxəlidir:
Mərkəzi banklar ölkələrin pul siyasətini idarə edir və milli valyutaların dəyərinə ən böyük təsiri göstərir.
Kommersiya bankları və maliyyə institutları həm öz qazancı, həm də müştəriləri üçün valyuta əməliyyatları aparır.
Beynəlxalq şirkətlər idxal və ixrac ödənişlərini həyata keçirmək üçün valyuta dəyişməli olurlar.
Hedc fondları və investisiya menecerləri valyutaları ya birbaşa ticarət məqsədilə, ya da qlobal investisiya portfellərinin bir hissəsi kimi istifadə edirlər.
Bundan başqa, dövlət qurumları və fərdi investorlar da bu bazarın iştirakçıları sırasındadır.
Pul köçürmələrinin mexanizmi
Sərhədlərarası ödənişlərin əsas kanalı beynəlxalq bank sistemidir. Ən çox istifadə edilən şəbəkələr SWIFT və IBAN-dır. Bu sistemlər vasitəsilə alıcı və satıcı bankları arasında əməliyyatlar həyata keçirilir. Alternativ olaraq, blokçeyn şəbəkələri və digər rəqəmsal platformalar da getdikcə daha çox tətbiq olunur.
Məzənnələr necə müəyyənləşir?
Valyuta məzənnələri tələb və təklifə əsasən formalaşır. Müəyyən valyutaya tələb artdıqca dəyəri yüksəlir, tələb azaldıqda isə düşür. Bununla yanaşı, ölkələrin iqtisadi vəziyyəti, siyasi sabitliyi və bazar gözləntiləri də mühüm rol oynayır. Məzənnələr 24 saat fasiləsiz dəyişir — yəni “pul heç vaxt yatmır”.
1930-cu ildə yaradılmış Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankı (BIS), dünyanın 63 mərkəzi bankını birləşdirir və qlobal maliyyə sabitliyinin təmin edilməsində mühüm əlaqələndirici rol oynayır. Birbaşa bazarda iştirak etməsə də, BIS mərkəzi banklar arasında əməkdaşlığı təşviq edərək valyuta bazarlarına dolayı yolla təsir göstərir.
Qlobal valyuta bazarı — fərdlərdən başlayaraq nəhəng korporasiyalara, banklardan mərkəzi banklara qədər müxtəlif oyunçuların fəaliyyət göstərdiyi mürəkkəb ekosistemdir. Bu mexanizmi anlamaq, artan qlobal iqtisadi inteqrasiya şəraitində həm dövlətlər, həm də fərdi iştirakçılar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.