BAKI,VOA, Azərbaycan İslam Ensiklopediyası
İslam tarixində Ramazan ayı həm mənəvi təmizlənmə, həm də "Böyük Fəthlər Ayı"dır. Hicri 91-ci ildə (miladi 710) Əndəlusun fəthi üçün atılan ilk addımlardan başlayaraq, təxminən 6 əsr sonra Şamda qazanılan möhtəşəm Şəqhab zəfərinə qədər, Ramazanın ikinci günü İslam sivilizasiyasının taleyini müəyyən edən həlledici hadisələrlə zəngindir.
Şəqhab döyüşü: Monqol ambisiyalarının əbədi sonu (702 h. / 1303 m.)
İslam dünyası VII hicri əsrində şərqdən bir ox kimi gələn monqol qasırğası ilə qarşı-qarşıya qalmışdı. Bu qasırğa bir neçə onillik ərzində həm Abbasi xilafətini, həm də Əyyubi dövlətini süquta uğratmışdı. 658-ci ilin Ramazan ayının 25-də (3 sentyabr 1260) Fələstindəki Eyn Calut döyüşündə monqollar Sultan Qutuz tərəfindən məğlub edilsələr də, onlar Şamı yenidən ələ keçirmək və Misirə daxil olmaq cəhdlərindən əl çəkmirdilər.
Sultan Nasir Məhəmməd ibn Qalavunun dövründə böhran öz zirvəsinə çatdı. Monqol xanı Qazan xan, daxili qarışıqlıqdan istifadə edərək 100 mindən çox döyüşçü ilə Fərat çayını keçdi, Həmanı işğal etdi və Dəməşqin hüdudlarına çatdı.
Şeyxülislam İbn Teymiyyə: Cəbhədə bir dahi
Şəqhab döyüşü sadəcə hərbi toqquşma deyil, həm də böyük bir intellektual və ideoloji müharibə idi. Bu prosesdə dahi alim Təqiəddin İbn Teymiyyə müstəsna rol oynadı:
Fikri tərəddüdlərin həlli: Monqollar müsəlman olduqlarını iddia etdikləri üçün bəzi müsəlman döyüşçülər onlara qarşı vuruşmaqda tərəddüd edirdilər. İbn Teymiyyə ortaya çıxaraq onların "Xaricilər" (dindən çıxanlar) hökmündə olduğunu və dinin əsasını qorumaq üçün onlarla savaşmağın vacib olduğunu elan etdi.
Səfərbərlik və Ruh yüksəkliyi: O, əmirlər və əsgərlər arasında gəzərək onlara ruh verir və Uca Allaha and içərək deyirdi: "Siz mütləq qalib gələcəksiniz!". Ona "İnşallah de" dedikdə, o, "İnşallahı təliq (şübhə) üçün deyil, təhqiq (yəqinlik) üçün deyirəm" cavabını verirdi.
Meydan nümunəsi: İbn Teymiyyə təkcə nəzəriyyəçi deyildi. O, Ramazan ayının gündüz vaxtı əsgərlərin gözü önündə yemək yedi ki, onlara döyüş zamanı orucun açılmasının vacib olduğu barədə fətvasını əyani göstərsin. Özü isə Şam ordusunun bayrağı altında ən ön cəbhədə durdu.
Tarixi xəbərdarlıq: Onun məşhur bir sözü var idi: "Əgər məni düşmən tərəfdə, başımda Quranla görsəniz, tərəddüd etmədən öldürün!". Bu sözlər tərəddüd edənlərin qəlbində inam, qorxanların ayağında isə möhkəmlik yaratdı.
Şəqhab: Ramazan şənbəsinin dastanı
702-ci ilin Ramazan ayının əvvəlində (aprel 1303) iki ordu Dəməşqin cənubundakı Şəqhab (Mərcüs-Süffar) düzənliyində üz-üzə gəldi. Sultan Nasir ordunun mərkəzində, Abbasi xəlifəsi Əl-Müstəkfi Billah isə onun yanında idi.
Döyüş 2 Ramazan şənbə günü qızışdı. Başlanğıcda monqollar Məmlük ordusunun sağ cinahına güclü təzyiq göstərərək üstünlük qazansalar da, Sultan Nasirin atının ayaqlarını buxovlayaraq "geriyə yol yoxdur" mesajı verməsi döyüşün taleyini dəyişdi. Gün batarkən məğlub olan monqollar "Ğabağib" dağına sığındılar. Məmlüklər onları mühasirəyə alaraq bütün gecəni ox yağışına tutdular.
3 Ramazan səhəri monqollar Məmlüklərin qəsdən buraxdığı bir boşluqdan qaçmağa çalışarkən tələyə düşdülər. Onların böyük hissəsi qılıncdan keçirildi, bir qismi əsir alındı, qalanları isə Fəratda boğuldu. Tarixçi Səfədi bu ağır məğlubiyyəti belə şərh edir: "Çingiz xan zühur edəndən bəri monqollar belə bir fəlakət görməmişdilər, az qala soyları kəsiləcəkdi."
Sultan Nasir 5 Ramazanda böyük bir təntənə ilə Dəməşqə daxil olaraq "monqol əfsanəsinin" bitdiyini elan etdi.
"Bəlatüş-şühəda" - Şəhidlər düzənliyi
Hicri 114-cü ilin (732 m.) Ramazan ayının əvvəli Əndəlus tarixindəki ən mühüm və ən acı döyüşlərdən birinə şahidlik etdi. Fransanın Puatye və Tur şəhərləri arasında baş verən bu döyüş müsəlmanların Qərbi Avropadakı irəliləyişini dayandırdı. Tarixçi İbn Həyyan əl-Qurtubi qeyd edir ki, bu döyüşdə müsəlmanların çəkdiyi əzablar o qədər ağır idi ki, həmin ərazilərdə əsrlər boyu azan səsi eşidilmədi.
Fransız filosofu Qustav Lobonun bu döyüşlə bağlı etirafı çox məşhurdur: "Əgər ərəblər Fransanı fəth etsəydilər, Paris o zamandan elm mərkəzi olardı. Çünki İspaniyada küçədəki sadə adam oxuyub-yazırdı, halbuki Avropa kralları hələ öz adlarını yaza bilmirdilər."
Orta Məğribin azad edilməsi (74 h. / 698 m.)
Ramazanın bu günündə müsəlmanlar Karfageni (Tunis) tamamilə nəzarətə götürərək Tunisdəki Bizans hakimiyyətinə son qoydular. Bərbər lideri Kahina (Dihya) ilə illərdir davam edən çətin mübarizə, xəlifə Əbdülməlik ibn Mərvanın dəstəyi ilə Hassan ibn Numan tərəfindən qələbə ilə başa çatdırıldı. Kahinanın 12 min əsgəri İslamı qəbul edərək müsəlman ordusuna qoşuldu və Məğrib vahid İslam coğrafiyasına çevrildi.
Siyasi çevrilişlər və islahatlar
Əbdülməlik ibn Mərvanın xilafəti (65 h.): "Hökmdarlar atası" Ramazanın ikinci günü xəlifə seçildi. O, İslam dövlətinin iqtisadi müstəqilliyini təmin etmək üçün ilk təmiz İslam sikkəsini buraxdı və divanları (dövlət sənədlərini) ərəbləşdirdi.
Səlahəddin Əyyubinin Əsqalan qərarı (587 h.): Sultan Səlahəddin səlibçilərin Qüdsə gedən yolunu kəsmək üçün strateji bir qərarla Əsqalan şəhərini dağıdıb tərk etdi. O deyirdi: "Vallahi, bütün övladlarımın ölməsi mənə bu şəhərin bircə daşının dağıdılmasından daha yüngül gələr, lakin Qüdsün təhlükəsizliyi bunu tələb edir."
Qayravan şəhərinin inşası (50 h.): Uqbə ibn Nafi Tunisin Qayravan şəhərinin təməlini qoydu. Bu şəhər 4 əsr boyunca Şimali Afrikanın və Əndəlusun elm, mədəniyyət və İslam mərkəzi oldu.