BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Donald Trampın ikinci prezidentlik müddətinin ilk ili həm daxili, həm də xarici siyasətdə kəskin dönüşlər və sürətli dəyişikliklərlə dolu bir "siyasi Amerika təpələri" (roller coaster) kimi keçdi və Yaxın Şərq bu gərgin hərəkətliliyin mərkəzində oldu. Onun regional fokusu iki əsas amillə müəyyən edildi: aşkar özünəinam və tarixdə irəli mövqe tutmaq istəyi, digər tərəfdən isə hadisələrin sürətlə inkişaf etdiyi və aktorların hesablamalarının bir-birinə qarışdığı qeyri-sabit regional mühit.

Tramp hələ də 2020-ci il "İbrahim sazişləri"ni və həmin il iranlı general Qasım Süleymaninin ölümü ilə nəticələnən zərbə də daxil olmaqla, İrana qarşı "maksimum təzyiq" kampaniyasını birinci müddətinin xarici siyasətindəki ən mühüm mərhələlər kimi təqdim edir. Ukraynadakı müharibəni bitirməkdən tutmuş ABŞ-ın dünya ilə iqtisadi əlaqələrini yenidən qurmağa və onilliklərin en sərt miqrasiya siyasətini tətbiq etməyə qədər geniş beynəlxalq ambisiyaları arasında Yaxın Şərq onun hesablamalarında sabit yerini qoruyur.

Ancaq şəxsi ambisiya təkbaşına onun regiona olan marağını izah etmək üçün kifayət deyil. Regional hadisələr onu mütləq prioritetləri sırasında olmayan fayllarla məşğul olmağa məcbur etdi. Bu, Amerika prezidentlərinin təcrübəsində təkrarlanan bir nümunədir; nə qədər regiondan uzaqlaşmağa çalışsalar da, özlərini böhranların mərkəzində tapırlar. Hər bir prezidentin "Xaç atası III" filmindəki Maykl Korleone kimi öz anı var: o, acı ilə etiraf edir ki, dairədən çıxmaq cəhdi uzun sürmür.

Bu tendensiya Trampın 2025-ci ildə İsrailin addımlarına cavab olaraq atdığı bir sıra addımlarla daha da gücləndi. İsrail mart ayında "Həmas"la atəşkəsi birtərəfli qaydada bitirdi, iyunda İrana zərbə endirdi və həssas danışıqlar zamanı Dohanı bombaladı. Bununla yanaşı, Tramp vəzifəyə gəlməsinə bir neçə gün qalmış — 2024-cü ilin dekabrında Suriyada Əsəd rejiminin süqutundan sonra yaranan sürətli inkişafla üzləşdi.

Ötən ilin bu intensiv mənzərəsi müasir dövrün ən dəyişkən prezidenti üçün 2026-cı ilin nələr gətirə biləcəyini proqnozlaşdırmaq üçün əsas yaradır. İnvestisiya şirkətlərinin "keçmiş göstəricilər gələcək nəticələr üçün zəmanət deyil" xəbərdarlığı Trampa da aiddir; lakin onun qərarlarının və hərəkətlərinin tərzi əhəmiyyətli göstəricilər təqdim edir. Ötən il onun yanaşmasını xarakterizə edən üç əsas xüsusiyyəti müşahidə etmək olar:

"Sarsıntı və Dəhşət" bəyanatları

Diqqəti cəlb edən və rəqibləri çaşdıran səs-küylü bəyanatlar vermək Tramp üslubunun ayrılmaz hissəsidir. 2025-ci ildə o, ABŞ-ın Qəzzaya sahib olacağını və fələstinlilərin qonşu ölkələr tərəfindən qəbul edilməsini təklif etdi. Bir il sonra bu təklif artıq dövriyyədə deyil, lakin "sarsıntı effekti" reallaşdı; digər tərəfləri hesablamalarını yenidən nəzərdən keçirməyə və gözlənilməz təzyiq altında hərəkət etməyə vadar etdi.

Sürətli qazanclara üstünlük verilməsi

İkinci xüsusiyyət onun "sürətli qazanclar" (Quick wins) adlandırdığı addımlara — yəni ABŞ üçün məhdud bədəllə aydın siyasi gəlir gətirən sövdələşmələrə meylidir. Məsələn, ABŞ-ın Venesuela prezidenti Nikolas Maduronu Karakasda həbs etməsi buna misal ola bilər. Belə bir ssenaridə prezident Corc Buşun İraqda etdiyi kimi uzunmüddətli müharibələrə girmədən, Amerika gücünü qətiyyətlə nümayiş etdirən lider obrazında görünür.

Nailiyyətlərin şişirdilməsi

Tramp on ay ərzində səkkiz müharibəni bitirdiyini iddia etməyi xoşlayır (məsələn, Ermənistan-Azərbaycan, Konqo-Ruanda, Hindistan-Pakistan və s.), halbuki reallıq daha mürəkkəbdir. O, yüksək vədlər verməyə, bu vədlərdən aşağı nəticələr əldə etməyə və sonra əldə olunanı "tarixi nailiyyət" kimi təqdim etməyə meyllidir. Bu üslubun 2026-cı ildə də davam edəcəyi gözlənilir.

İran

2026-cı il Trampın İran rejiminə zərbə endirə biləcəyi barədə böyük ehtimallarla başladı. Minlərlə insanın həlak olduğu etiraz aksiyalarından sonra Tramp regiona daha çox hərbi aktiv və diplomat göndərdi. Lakin onun birinci müddətdəki Şimali Koreya və ya Putinlə olan rəftarı göstərir ki, o, diplomatik kanallar vasitəsilə bir anlaşmaya, bəlkə də ötən il Yəməndə husilərə qarşı etdiyi kimi məhdud güc tətbiqinə meylli ola bilər.

İsrail və Fələstin

Trampın İordan çayının qərb sahilini ilhaq etməyə çalışan Netanyahudan uzaqlaşa biləcəyi proqnozlaşdırılsa da, onun sağçı İsrail hökumətinə sabit dəstək verəcəyi, fələstinlilərə isə yalnız simvolik işarələr edəcəyi daha realdır. Bununla belə, o, keçən ilin sentyabrında Dohaya edilən hücumdan sonra olduğu kimi, İsrailə qarşı müəyyən təzyiq alətlərindən istifadə edə bilər. Gözlənilən "Sülh Şurası" toplantısının real nəticəsi olmayan diplomatik mərasimdən ibarət olacağı ehtimalı yüksəkdir.

Suriya

Trampın Suriyada Əhməd əş-Şəraaya qəfil dəstək verməsi 2025-ci ilin ən gözlənilməz dönüşü idi və bu, Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən dəstəkləndi. Vaşinqton diqqətini terrorla mübarizəyə və Suriya-İsrail-Türkiyə arasında gərginliyin qarşısını almağa yönəldərək ABŞ üçün heç bir bədəl ödəmədən prosesi idarə edir. Bu yanaşmanın — yəni regional tərəfdaşlara yükü yükləmək və ABŞ-ın birbaşa xərclərini azaltmaq siyasətinin 2026-cı ildə də davam etməsi gözlənilir.