BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün

İslam dini öz mahiyyəti etibarilə məhəlli və lokal çərçivələrlə məhdudlaşdırıla biləcək bir inanc sistemi deyildir. Onun ideyaları ümumbəşəri xarakter daşıyır, bəşəriyyətin bütövlükdə mənəvi həyatını əhatə edən universal bir mesaj təqdim edir. Lakin mövcud siyasi mənzərədə İslamın bu ümumbəşəri ruhu çox vaxt dar siyasi çərçivələrə salınır.

Xüsusilə XX əsrin sonlarından etibarən müxtəlif ölkələrdə formalaşan “siyasi islamçılıq” hərəkatları dini, onun ilahi və əhatəli mahiyyətindən uzaqlaşdıraraq, siyasi məqsədlərin alətinə çevirmişdir. Nəticədə İslamın insanlığa açıq olan geniş təlimləri məhəlli ideoloji qəliblərə sığdırılmağa çalışılmış, bu isə həm dini məhdudlaşdırmış, həm də onun adından edilən siyasəti legitimləşdirməyə xidmət etmişdir.

Belə bir vəziyyət İslamın istismarına yol açmaqla yanaşı, həm də dini kimliyi parçalamağa səbəb olmuşdur. Bugünkü mənzərədə “islamçı” adlanan kütlələr getdikcə üç istiqamətə bölünür: bir qismi siyasəti dinlə eyniləşdirərək fanatik bir məhdudiyyətə yuvarlanır; digərləri qlobalist və ya kürəsəlçi baxışlar altında dini universallığını itirmiş ideoloji vasitəyə çevirir; üçüncü bir qrup isə yerli ideologiyaların əlavəsinə çevrilərək milli və siyasi maraqların çərçivəsində həbs olunmuş bir inanc forması təqdim edir.

Bu mənada “siyasi islamçılığın faciəsi” həm dini təhrif etmək, həm də onu müasir dünyanın siyasi oyunlarının bir parçasına çevirməkdir. İslam öz mahiyyəti etibarilə nə millətçi, nə də dar siyasi ideologiyaların tərkib hissəsi ola bilər. Onun təlimləri bütün insanlığı əhatə edən bir tövhid çağırışı olaraq qalmalıdır.

Bəs bu böhrandan çıxış yolu nədən ibarətdir? Çıxış yolu dini yenidən dar siyasi çərçivələrdən qurtarmaqda və onu öz mahiyyətinə – ümumbəşəri çağırışına qaytarmaqda gizlidir. İslam yalnız məhəlli maraqların və lokal siyasi ambisiyaların əsiri olacaq qədər kiçik bir sistem deyildir. Onun təməl gücü bəşəriyyətə ünvanlanmış ilahi çağırışında, insanı bütövlükdə ədalət, azadlıq və mənəvi dəyərlərlə tanış edən universal yönündədir.

İslamı bir siyasi taktika və ya lokal ideologiyanın əlavəsi kimi deyil, ictimai və fəlsəfi dəyər sistemi kimi qəbul etmək zəruridir. Bu dəyər sistemi ümumbəşəri prinsiplər üzərində qurulmalı, hər bir insanın hüququna və ləyaqətinə hörmət etməlidir. Ədalət və bərabərlik ideyaları yalnız bir icma üçün deyil, bəşəriyyətin bütün hissələri üçün təmin olunmalı, sosial və ictimai çağırış xarakteri daşımalı, məhəlli maraqlardan kənara çıxaraq ümumi insanlıq dəyərlərinə istiqamətlənməlidir. İslam siyasi alətdən çox mənəvi yön təqdim etməli, hakimiyyət uğrunda mübarizənin deyil, ictimai rifahın dayağı olmalıdır.

Bu o demək deyildir ki, İslamda siyasi tərkib yoxdur. Əlbəttə vardır. Sadəcə, həmin siyasi tərkib dar siyasi maraqların əsiri deyil, əksinə, fundamental fəlsəfi kateqoriyalar formalaşdırır. İslamın siyasət anlayışı güc və hakimiyyət mübarizəsinə deyil, ədalət, hüquq, əxlaq və ümumbəşəri qaydaların cəmiyyətdə tətbiqinə əsaslanır. Bu baxımdan İslamın siyasi yönü insanlığı birləşdirən, sosial nizamı qoruyan və insanın mənəvi inkişafına xidmət edən ümumi prinsiplər təqdim edir.

Başqa sözlə, çıxış yolu “siyasi islamçılıq” deyil, islami dəvətin bəşəriyyət miqyasında sosial-fəlsəfi bir çağırışa çevrilməsidir. Bu çağırış dar siyasi məqsədlərin əsiri olmayaraq, insanın mənəvi yüksəlişi ilə sosial ədalətin təmin olunmasını əsas götürməlidir.