BAKI,AzerVoice, Fərid Mikayılov
Azərbaycan ilə Türkiyə arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasından 34 il ötür. Bakıda Türkiyə Respublikasının Baş Konsulluğunun 1992-ci il yanvarın 14-də səfirlik statusuna yüksəldilməsi ilə başlayan diplomatik münasibətlər ötən 34 il ərzində “bir millət, iki dövlət” prinsipi əsasında bütün sahələr üzrə ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilib.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı əlaqələrin təməli Azərbaycanın 1918-ci ildəki ilk müstəqillik dövrünə gedib çıxır. Osmanlı imperiyasının Azərbaycanı tanıması və Qafqaz İslam Ordusunun Bakının azad edilməsində oynadığı rol iki ölkə arasındakı tarixi bağları daha da möhkəmləndirdi.
Sovet dövründə münasibətlər məhdud xarakter daşısa da, Azərbaycan Türkiyənin Qurtuluş savaşına dəstək göstərdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra iki ölkə təxminən 70 ildən sonra yenidən yaxın münasibətlər qurdu və Türkiyə 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu.
Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövründə münasibətlər yeni dinamika qazandı və “bir millət, iki dövlət” anlayışı strateji çərçivəyə salındı. Prezident İlham Əliyevin dövründə də bu siyasət davam etdirilərək əməkdaşlıq bütün sahələr üzrə daha da dərinləşdirildi.
Türkiyə və Azərbaycan qardaşlıq münasibətlərini strateji enerji və nəqliyyat layihələri vasitəsilə daha da gücləndirdi.
Azərbaycan neftini dünya bazarlarına çıxaran Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, Türkiyə və Avropaya təbii qaz nəqlini təmin edən TANAP, eləcə də Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu xətti iki ölkə arasında əməkdaşlığın konkret nümunələri sırasında yer aldı.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq regionun enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verdi. Hazırda TANAP vasitəsilə 10 Avropa ölkəsinə, Türkiyə üzərindən isə Suriyaya Azərbaycan qazı nəql olunur.
İki ölkənin qarşıya qoyduğu yeni hədəflərdən biri də Türkiyə ilə Azərbaycanın Ermənistan üzərindən quru və dəmir yolu ilə birləşdirilməsini nəzərdə tutan Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılmasıdır.
Qarşılıqlı investisiyalar da iqtisadi münasibətlərin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayıb. Azərbaycan Türkiyəyə 20 milyard dollardan çox sərmayə yatıraraq ən böyük xarici investisiyasını bu ölkəyə yönəldib. Türkiyə isə təxminən 18 milyard dollar investisiya ilə Azərbaycanda qeyri-neft sektoruna ən çox sərmayə qoyan ölkədir.
Türkiyədə təxminən 3 min Azərbaycan şirkəti, Azərbaycanda isə 4 min 600-dən çox Türkiyə şirkəti fəaliyyət göstərir. Türkiyə Azərbaycanın idxalda üçüncü, ixracda ikinci, ümumi ticarət dövriyyəsində isə ikinci ən böyük tərəfdaşıdır.
2016-cı ildə 2,3 milyard dollar olan ikitərəfli ticarət həcmi 2023-cü ildə 7,6 milyard dollara, 2024-cü ildə isə 8 milyard dollara yüksəlib. 2025-ci il üzrə göstəricilər hələ açıqlanmayıb, lakin neft qiymətlərinin enməsi səbəbindən ticarət dövriyyəsində müəyyən azalma gözlənilir.
İki ölkə ticarət həcmini 15 milyard dollara çatdırmağı və qarşılıqlı ticarətdə birinci yerə yüksəlməyi hədəfləyir.
İşğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində 22 Türkiyə şirkəti ümumi dəyəri təxminən 5 milyard dollar olan 70 layihəni icra edir.
Bu günədək Türkiyə podratçıları Azərbaycanda ümumi dəyəri 21 milyard dollar olan 558 layihə həyata keçirib.
Türkiyə hərbi sahədə də Azərbaycana genişmiqyaslı dəstək göstərib. 1992-ci ildən bu günədək iki ölkə arasında hərbi sahəni əhatə edən 100-dən artıq saziş və protokol imzalanıb.
Bu çərçivədə Türkiyə Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişafına və hərbi kadrların hazırlanmasına töhfə verib. Çoxsaylı azərbaycanlı hərbçilər Türkiyədə hərbi məktəblərdə təhsil alıb, Azərbaycan Hərbi Akademiyası isə Türkiyənin dəstəyi ilə NATO standartlarına uyğun fəaliyyət göstərən təhsil ocağına çevrilib.
2013-cü ildə imzalanan memorandum əsasında iki ölkə hər il döyüş atışlı birgə təlimlər keçirməyə başlayıb. “TurAz Qartalı” və “TurAz Şahini” təlimləri hava qüvvələri arasında koordinasiya və əməkdaşlığı gücləndirib.
Müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq da zamanla inkişaf edib. Azərbaycan Türkiyə müdafiə sənayesi şirkətləri tərəfindən istehsal olunan silah və sursatlardan istifadə etməklə hərbi potensialını artırıb.
Türkiyə İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycana dəstək verdi
Təxminən 30 il davam edən işğal dövründə Azərbaycanın haqlı mövqeyini beynəlxalq platformalarda müdafiə edən Türkiyə, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı da Azərbaycana siyasi və mənəvi dəstək göstərdi.
Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın “Azərbaycan tək deyil” bəyanatı üçüncü tərəflərin Azərbaycanın hərbi əməliyyatlarına müdaxiləsinin qarşısını aldı. Müharibə zamanı Azərbaycan Ordusunun arsenalında olan Türkiyə istehsalı pilotsuz uçuş aparatları döyüş meydanında həlledici rol oynadı.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlər 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmi şəkildə müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldi.
Rəcəb Tayyib Ərdoğan 2021-ci il iyunun 15-də Qarabağın simvolik şəhəri Şuşaya səfər edərək Prezident İlham Əliyevlə görüşdü və iki lider burada Şuşa Bəyannaməsini imzaladı.
Bu dövrdə uzun müddət gündəmdə olan şəxsiyyət vəsiqələri ilə səyahət sistemi də tətbiq olundu. 2021-ci il aprelin 1-dən etibarən iki ölkə vətəndaşları yeni nəsil çipli şəxsiyyət vəsiqələri ilə qarşılıqlı şəkildə 90 gün müddətində vizasız səyahət edə bilirlər.
Azərbaycan 2023-cü il fevralın 6-da Kahramanmaraş mərkəzli zəlzələlərdən sonra Türkiyəyə genişmiqyaslı humanitar yardım göstərdi.
Zəlzələdən dərhal sonra Azərbaycan tərəfindən axtarış-xilasetmə qrupları, tibbi heyət və könüllülər Türkiyəyə göndərildi, səhra xəstəxanaları quruldu və humanitar yardım çatdırıldı.
Azərbaycanlı mütəxəssislər xilasetmə və səhiyyə işlərində fəal iştirak etdi. Bakı hökuməti uzunmüddətli dəstək çərçivəsində Kahramanmaraşda “Azərbaycan məhəlləsi” adlı yaşayış kompleksi inşa etdi.
Azərbaycan və Türkiyə Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olunması üçün diplomatik, siyasi və təhlükəsizlik sahələrində addımlarını koordinasiyalı şəkildə atır, beynəlxalq platformalarda sıx məsləhətləşmələr aparır.
Bu prosesdə yaşadıqları ölkələrdə “bir millət, bir diaspora” anlayışı ilə birgə fəaliyyət göstərən Azərbaycan və Türkiyə diasporları sülhün düzgün izahı və möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Ərdoğan–Əliyev dostluğu münasibətlərin hərəkətverici qüvvəsidir
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında intensiv qarşılıqlı yüksək səviyyəli səfərlər münasibətlərin inkişafında mühüm rol oynayır. Dövlət rəhbərlərinin vəzifəyə başladıqdan sonra və ya əlamətdar hadisələrdən sonra qarşı tərəfə ilk səfəri ənənəyə çevrilib.
Bu prosesin əsas amillərindən biri də Prezidentlər Rəcəb Tayyib Ərdoğan və İlham Əliyev arasındakı səmimi dostluq münasibətləridir.