BAKI, AzerVoice
2026-cı il yanvarın 7-də ABŞ hərbçilərinin Rusiya bayrağı altında üzən “Marinera” adlı neft tankerini ələ keçirməsi sadəcə diplomatik qalmaqal deyil. Bu hadisə beynəlxalq nizamın yeni mərhələyə keçdiyini, burada hüquqla güc arasında tarazlığın pozulduğunu və İkinci Dünya müharibəsindən bəri ilk dəfə qlobal dəniz hüququnun sınağa çəkildiyini göstərir.
Bir baxışda bu, sanki hüquqi səlahiyyətlərlə sanksiya siyasəti arasındakı ziddiyyət təsiri bağışlayır. Amma əslində söhbət ABŞ hegemonluğunun sərhədlərinin yoxlanılmasından, Rusiyanın isə öz bayrağını yalnız rəmzi deyil, həm də institusional səviyyədə qorumaq gücündən gedir. Nəticədə bu insident beynəlxalq hüququn necə neytrallığını itirdiyini və güc siyasətinin alətinə çevrildiyini göstərən sistemli dəyişiklik nümunəsinə çevrilir.
Hadisənin faktları: texniki manevrdən geosiyasi çağırışa
Yanvarın 7-də ABŞ hərbi gəmiləri iki həftəlik təqibdən sonra beynəlxalq sularda Rusiya bayrağı altında üzən “Marinera” tankerini ələ keçirdi. Rusiya Nəqliyyat Nazirliyi bildirdi ki, həmin gəmi 24 dekabr 2025-ci ildən etibarən BMT-nin 1982-ci il Dəniz Hüququ Konvensiyasına tam uyğun olaraq Rusiya dövlət bayrağı altında üzmək üçün müvəqqəti qeydiyyata alınıb.
Həmin Konvensiyaya əsasən, açıq dənizdə gəmilərin sərbəst hərəkət hüququ mövcuddur və heç bir dövlət başqa dövlətin yurisdiksiyasına aid olan gəmiyə qarşı zor tətbiq edə bilməz.
Formal baxımdan bu mövqe mübahisəsizdir. Lakin Vaşinqton öz arqumentini Konvensiyanın 110-cu maddəsinə söykəyir – orada hərbi gəmilərə bəzi hallarda digər gəmiləri dayandırmaq və yoxlamaq hüququ verilir. Xüsusilə, əgər həmin gəminin “milliyyəti yoxdur”sa. Məhz bu məqam ABŞ-ın “Marinera” məsələsində hüquqi əsasına çevrildi.
ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens açıq şəkildə dedi: “Bu saxta rus tankeri idi. Onlar sanksiyalardan yayınmaq üçün onu rus gəmisinə çevirmək istəyirdilər. Biz Venesuelanı maliyyə və enerji axınları vasitəsilə nəzarətdə saxlayırıq — nefti yalnız Amerikanın maraqlarına xidmət edəcəksə sata bilərsiniz”.
Bu cümlə, əslində, proqram bəyanatı kimi səsləndi: Vaşinqton dəniz hüququnu sanksiya nəzarətinin məntiqinə tabe etdiyini açıq şəkildə etiraf edir. “Marinera” presedenti də məhz buradan doğur: ABŞ beynəlxalq dəniz ticarətinə müdaxiləni artıq hərbi əməliyyat çərçivəsində deyil, “maliyyə tənzimləməsi” bəhanəsi ilə qanuniləşdirir.
Hüquqi toqquşma: normadan interpretasiyaya
Rusiya BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasının 92-ci maddəsinə əsaslanır – gəmilər yalnız öz bayrağı altında olduğu dövlətin yurisdiksiyasına tabedir. İstisnalar yalnız dəniz quldurluğu, qul ticarəti, icazəsiz radioyayım və milliyyətsizlik hallarıdır.
Vaşinqton isə iddia edir ki, əvvəllər “Bella 1” adlanmış tanker əslində Venesuela mənşəlidir və açıq dənizdə qanunsuz olaraq adını və qeydiyyatını dəyişib – bu isə konvensiyanın qadağan etdiyi haldır.
Adətən belə dəyişikliklər yalnız limanlarda, hər iki dövlətin nəzarəti altında aparılır. Bu dəfə isə əməliyyat açıq şəkildə sanksiyalardan yayınma məqsədli görünür, Taqanroqda verilən müvəqqəti qeydiyyat isə hüquqi fiksiya təəssüratı yaradır. ABŞ da bunu əsas gətirərək “Marinera”nı milliyyətsiz gəmi kimi təqdim edir.
Beləliklə, tərəflərin arqumentləri formal baxımdan qanunidir, amma biri digərini istisna edir: Rusiya – “bayraq hüququna”, ABŞ isə – “istisnalara” söykənir.
Burada sual yaranır: suverenliklə interpretasiya arasında sərhədi kim çəkir? Yəni, hansı anadək bayraq qanunidir, hansı andan “saxta” sayılır? Bu suala verilən cavab təkcə “Marinera”nın deyil, bütün dəniz hüququ sisteminin gələcəyini müəyyən edir.
Sanksiya reallığı və postqlobal naviqasiya dövrü
2022-ci ildən bəri enerji sanksiyalarının sərtləşməsi ilə Rusiya özünün “kölgə donanması”nı yaratdı – 500-dən çox tanker ofşor şirkətlər vasitəsilə qeydiyyatdan keçib, üçüncü ölkələrin bayraqları altında üzür. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, bu gəmilər qlobal neft daşınmasının təxminən 15 faizini həyata keçirir.
“Marinera” hadisəsi göstərir ki, ABŞ artıq maliyyə sanksiyaları ilə kifayətlənmir, fiziki güc tətbiqinə keçir. Bu, sanksiya hüququnun faktiki şəkildə qlobal dəniz məkanına – yəni heç bir dövlətin suveren olmadığı əraziyə – çıxarılması deməkdir.
Əgər əvvəllər Vaşinqton aktivlərin dondurulması və bloklanması ilə kifayətlənirdisə, indi açıq dənizdə güc nümayiş etdirir. Bu, ABŞ-ın yeni strategiyasına uyğun addımdır: enerji marşrutları, maliyyə şəbəkələri və rəqəmsal infrastruktur üzərində nəzarət – yəni “sanksiya intervensionizmi”.
Burada hüquq artıq gücün formasıdır: qaydanın pozulması “qlobal təhlükə” kimi təqdim olunur və iqtisadi məkan hərbi əməliyyat meydanına çevrilir.
Moskvanın itirdiyi zaman
“Marinera” insidenti baş verən anda Kreml gözləmə mövqeyi tutdu.
Putin çıxış etmədi, Lavrov susdu, Təhlükəsizlik Şurasının iclası təxirə salındı.
Bu pauza təsadüfi deyil. Rusiya düşünür: “Marinera işi”ni daha böyük masada – Ukrayna tənzimlənməsi məsələsində ticarət kartına çevirmək mümkündürmü?
Məntiqlə, Moskvanın hesabı belədir: əgər Tramp “şahinlərin” təzyiqi altında Ukrayna məsələsində xəttini sərtləşdirsə, Rusiya bu insidenti asimmetrik cavab üçün bəhanəyə çevirə bilər – məsələn, ABŞ aktivlərinin müsadirəsi, yaxud Atlantikdə nümayiş xarakterli hərbi manevrlər.
Amma hələlik Kreml “təxribat yox, təmkin” xətti ilə oynayır. Çünki lokal hadisəni strateji fəlakətə çevirmək riski çox böyükdür.
Moskva anlayır ki, hətta bu hadisə “kölgə donanmasının” kütləvi həbslərinə səbəb olsa belə, əvvəlki sabitliyə qayıdış artıq mümkün deyil.
Vaşinqton səhv etmədi – sadəcə, “harayadək gedə biləcəyini” yoxladı.
Və indi hər bir Rusiya tankeri – hətta qanuni qeydiyyatda olanlar da – şübhə ilə qarşılanacaq.
Beynəlxalq rezonans və etimadsızlıq effekti
Hadisəyə dünya reaksiyası, demək olar, soyuq oldu. BMT sadəcə “beynəlxalq hüquqa hörmətin vacibliyini” xatırladan ümumi bəyanatla kifayətləndi.
Nə Çin, nə Hindistan, nə də Türkiyə rəsmi etiraz bildirdi – bu isə, əslində, çox şey deyir.
Deməli, hətta Rusiyanın ənənəvi tərəfdaşları da ikinci dərəcəli sanksiyalardan ehtiyat edərək onun yurisdiksiyasını açıq şəkildə müdafiə etməyə hazır deyillər.
Xüsusilə Avropanın sükutu diqqət çəkir. Avropa Komissiyası bəyan etdi ki, “Aİ ölkələri ABŞ-ın nümunəsini izləyib-izləməməkdə müstəqildirlər”. Bu, əslində, diplomatik dildə “gözləyirik, siqnal verin” deməkdir.
Avropa da, maliyyə bazarları da indi Moskvaya baxır: Rusiya susarsa – domino effekti qaçılmazdır.
Kəskin cavab versə – dəniz ixracının tam blokadası riski doğular.
Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutunda artıq yeni termin dolaşır – “Shadow Fleet Syndrome” (“kölgə donanması sindromu”), yəni sanksiya rejimləri ilə əlaqəsi olan tankerlərə və neft daşıyıcılarına qarşı artan inamsızlıq halı.
Başqa sözlə, “Marinera” hadisəsi dünya gəmiçiliyində faktiki bir “segregasiya”nın – “təmiz” və “boz” bayraqların yaranmasının başlanğıcı ola bilər. Bu bayraqlar artıq rənginə görə deyil, siyasi loyallığına görə fərqləndiriləcək.
Geosiyasi alçaldılma psixologiyası
Bu insidentin psixoloji tərəfini də kiçiltmək olmaz.
Rusiya üçün bu, təkcə bir gəminin itkisi deyil. Bu, Rusiya bayrağının toxunulmazlığı mifini dağıdan simvolik zərbədir.
Simvolik məğlubiyyət bəzən hərbi məğlubiyyətdən daha təhlükəlidir.
Tankerlər silah daşımır, amma iqtisadi suverenliyi daşıyır.
“Marinera”nın ələ keçirilməsi – gəminin yox, Rusiyanın qlobal iqtisadi məkan anlayışına vurulmuş zərbədir.
Əgər bu zərbə cavabsız qalarsa, o zaman presedent qanuna çevriləcək.
İnsident – dağılan nizamın simptomu kimi
“Marinera işi” tarixə sadəcə sanksiya qalmaqalı kimi yox, yeni dəniz siyasəti dövrünün başlanğıcı kimi düşəcək. Burada beynəlxalq hüquq universallığını itirir, zor tətbiqi isə norma halına gəlir.
1982-ci il BMT Dəniz Hüququ Konvensiyası azad naviqasiya prinsipinə əsaslanırdı – o dövrdə bayraq dövlətin mütləq rəmzi, okean isə neytral məkan sayılırdı.
XXI əsrdə isə bayraq gizlənmək alətinə çevrilib, neytrallıq isə artıq hər dövlətin ödəyə biləcəyi “lüks” deyil.
“Marinera”nın tutulması ilk dəniz proteksionizmi nümunəsidir – burada güc konsensusu əvəzləyir, sanksiyalar isə qlobal qayda mexanizminə çevrilir.
Artıq ABŞ müttəfiqlərinin sahillərindən keçən hər bir gəmi təkcə Konvensiyanın deyil, Vaşinqtonun siyasi kontekstinin də qaydalarına tabe olmalıdır.
Nəticədə okean – uzun illər universal məkan sayılan sonuncu sfera – indi internet, enerji və maliyyə kimi siyasi parçalanmanın bir hissəsinə çevrilir.
Ekspertlər bu prosesi artıq “Oceanic Fragmentation” – “okeanik parçalanma” adlandırır: yəni dünya okeanının siyasi etimad zonalarına bölünməsi.
Qlobal proyeksiya: dəniz – sanksiya müharibəsinin yeni arenası kimi
“Marinera” hadisəsindən sonra artıq əminliklə demək olar: sanksiyalar alət olmaqdan çıxıb, məkan anlayışına çevrilib.
Əvvəllər qlobal ticarətin neytral mühiti sayılan dəniz indi geosiyasi filtr rolunu oynayır – yalnız “dost” hesab edilənlər buradan keçə bilir.
Bu, sanksiya suverenliyinin başlanğıcıdır – elə bir dövr ki, Birləşmiş Ştatlar beynəlxalq hüququ enerji monopoliyasını qorumaq vasitəsinə çevirir.
Eyni zamanda yeni bir təhlükə kateqoriyası formalaşır – dövlət səviyyəsində enerji quldurluğu.
Bu, klassik piratlıq deyil, amma hüquqi prosedur donu geyindirilmiş siyasi ələ keçirmə əməliyyatlarıdır.
Belə təcrübə legitim əməliyyatla təcavüz arasındakı sərhədi məhv edir, BMT və beynəlxalq tribunal sisteminin nüfuzunu sarsıdır.
Mümkün inkişaf ssenariləri
1. Eskalasiya ssenarisi.
Avropa İttifaqı ABŞ-ın xəttinə qoşulur, “kölgə donanması”na qarşı kütləvi həbslər başlayır.
Rusiya cavab olaraq əks-ələ keçirmələrə başlayır və nəticədə blokadaların qapalı dövranı yaranır.
Neftin qiyməti 130 dollardan yuxarı qalxır, inkişaf etməkdə olan ölkələr enerji aclığı ilə üzləşir.
Beynəlxalq dəniz hüququ faktiki qüvvəsini itirir, dünya sanksiya militarizmi mərhələsinə daxil olur.
2. Sabitləşmə ssenarisi.
ABŞ və Rusiya üçüncü ölkələrin (ehtimal ki, Çin və ya Türkiyə) vasitəçiliyi ilə “səssiz protokol”a razılaşır: yeni həbslər və açıq bəyanatlar olmadan.
Formal olaraq status-kvo bərpa olunur, lakin etimad artıq bərpaedilməz şəkildə dağılıb.
Qlobal gəmiçilik “ikiqat sertifikat” sisteminə keçir: bayrağın hüquqi təmizliyini G7-nin nəzarətində olan beynəlxalq konsorsium təsdiqləyir.
3. İnstitusional qırılma ssenarisi.
Etimad böhranı fonunda alternativ dəniz nizamı formalaşır – Çin, Hindistan, İran, Türkiyə və Rusiyanı birləşdirən “Asiya Naviqasiya Azadlığı Konvensiyası”.
Bu, qlobal dəniz hüququnun ikiləşməsinə – Bretton Woods sistemi ilə BRICS arasındakı fərqə bənzər parçalanmaya gətirib çıxaracaq.
Uzunmüddətli perspektivdə bu proses beynəlxalq nizamın “sekulyar sonu”nu bildirəcək – hüquq tam şəkildə yerini geo-iqtisadiyyata verəcək.
Strateji nəticələr və tövsiyələr
Rusiya üçün.
Londona və Nyu-Yorka bağlı olmayan, milli sığorta və sertifikatlaşdırma sistemini yaratmaq vacibdir;
BRICS çərçivəsində BMT-dənkənar dəniz arbitrajı təşəbbüsünü irəli sürmək;
Süveyşdən Hind okeanına qədər əsas marşrutlarda müşayiət donanmasını gücləndirmək lazımdır.
2. ABŞ üçün.
Vaşinqton bu dəfə taktiki üstünlük qazandı, amma strateji riski böyükdür.
Əgər sanksiyalar qlobal logistikanı dağıtmağa başlasa, ilk zərbə elə Amerika korporasiyalarına dəyəcək.
ABŞ üçün vacibdir ki, sanksiya qüvvəsi tətbiqi üçün şəffaf kodeks hazırlasın – həm hərəkətlərinə legitimlik qazandırmaq, həm də müttəfiqlərin etimadını saxlamaq üçün.
3. Avropa üçün.
Aİ qarşısında seçim var: dəniz siyasətində subyekt kimi qalmaq, yoxsa ABŞ xəttinin əlavəsinə çevrilmək.
Əgər Brüssel müstəqil mövqe formalaşdırmasa, strateji avtonomiyasını birdəfəlik itirəcək.
4. Qlobal arxitektura üçün.
“Marinera” hadisəsi beynəlxalq dəniz nizamının dezintegrasiyasına dair ilk xəbərdarlıq siqnalıdır.
Cavab olaraq 1982-ci il Konvensiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsi prosesi başlanmalıdır – sanksiya, enerji və kibertəhlükə risklərini nəzərə alan yeni mexanizmlərlə.
Əks halda, okean siyasi piratlığın arenasına çevriləcək, beynəlxalq hüquq isə sadəcə onun dekorasiyası rolunda qalacaq.
Nəticə
“Marinera”nın ələ keçirilməsi nə təsadüf, nə də səhv idi. Bu, qlobal siyasətin yeni fəslinin başlanğıcıdır – burada qanunları artıq güclü tərəfin interpretasiyası əvəz edir, suverenlik isə “zəifi necə izah etmə hüququ”na çevrilir.
Bu insident sübut etdi ki, universal normaların dövrü başa çatdı.
Dünya indi elə bir mərhələyə daxil olur ki, dəniz yenidən döyüş meydanına çevrilir – top və donanma ilə yox, yurisdiksiya və mənalarla.
Və kim bu yeni dövrdə “qanunun yozumuna” nəzarət edə biləcəksə, o, təkcə ticarət yollarını deyil, gələcək beynəlxalq nizamın özünü də idarə edəcək.