BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi – İordaniya hökumətinin “Müsəlman Qardaşlar” təşkilatını rəsmi şəkildə qadağan etməsi Yaxın Şərqdə siyasi balans axtarışlarının daha da dərinləşdiyini göstərir. Qərarın, Kral Abdullahın Səudiyyə Ərəbistanına səfəri ilə eyni vaxtda elan olunması, addımın yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də regional ittifaqlar çərçivəsində atıldığını ehtimal etdirir.
İordaniya Daxili İşlər Nazirliyi ötən həftə 16 nəfər üzvünün hücum planlaşdırmaqda ittiham edilərək həbs edilməsindən sonra təşkilatın fəaliyyətini və bütün tədbirlərini rəsmi olaraq qadağan etdiyini açıqladı.
Siyasi qanadı olan “İslami Əmək Cəbhəsi Partiyası” (İƏCP) isə dərhal məsafə saxlayaraq özünü müstəqil siyasi qurum kimi təqdim etdi və fəaliyyətini “qanun çərçivəsində davam etdirəcəyini” bildirdi. Partiya son parlament seçkilərində ən çox səs toplayan təşkilat olmuşdu və Qəzzada müharibə fonunda hökumətə qarşı ictimai narazılığı siyasi dividendlərə çevirməyə başlamışdı.
Regional təzyiqlər və daxili balans
Analitiklər bildirirlər ki, bu qərar təkcə daxili təhlükəsizlik qayğılarından qaynaqlanmır. Qadağa həm də İordaniyanın İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərində yeni mövqeyə keçməyə çalışdığını göstərir.
Xüsusilə, İsrailin Qəzzaya qarşı müharibəsi fonunda İƏCP-nin sülh sazişini və hökumətin İsraillə münasibətlərini sərt şəkildə tənqid etməsi Təl-Əvivdə narahatlıq yaratmışdı. Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanının 2030 Vizyonu çərçivəsində “Müsəlman Qardaşlar”a qarşı apardığı genişmiqyaslı kampaniyaya uyğun jest kimi də dəyərləndirilir.
2024-cü ildə Ər-Riyad Amman hökumətinə 250 milyon dollarlıq yardım paketi təqdim etmiş, ABŞ-ın isə illik 1.45 milyard dollarlıq yardımında azalmalar müşahidə olunmuşdu. Bu səbəbdən, İordaniyanın maliyyə ehtiyaclarını təmin etmək üçün Səudiyyə ilə münasibətləri möhkəmləndirməyə çalışdığı vurğulanır.
Tarixi və ideoloji kontekst
“Müsəlman Qardaşlar” təşkilatı İordaniyada 1946-cı ildən bəri fəaliyyət göstərir. Uzun illər “loyal müxalifət” statusunda olmuş, məktəblər, xeyriyyə cəmiyyətləri və sosial xidmətlərlə məşğul olmuşdu. Kral Hüseyn dönəmində təşkilata müəyyən muxtariyyət verilsə də, Kral II Abdullah dövründə, xüsusilə 11 sentyabrdan sonra və “islami radikalizmə qarşı mübarizə” fonunda təşkilat üzərində təzyiqlər artmışdı.
Qəzzada müharibə və ictimai narazılıq
7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS tərəfindən həyata keçirilən hücumdan sonra İsrailin genişmiqyaslı müharibəsi və Qəzzadakı humanitar fəlakət İordaniyada geniş ictimai qəzəb doğurmuşdu. Nüfuzlu islamçı qüvvələrin bu narazılığı siyasi platformaya çevirməsi hökuməti ciddi narahat etməyə başladı.
İƏCP-nin bu fonu seçkiyə çevirməsi və parlamentdə daha güclü təmsil olunması hökuməti yeni sərt addımlar atmağa vadar etdi. Partiyanın keçmiş baş katibi Zəki Bəni İrşad hökumətin bu addımını ölkə daxilində parçalanmanı dərinləşdirmək və xalqla müxalifəti toqquşdurmaq cəhdi adlandırdı.
Qadağa qərarı İordaniya hakimiyyətinin islamçı siyasi qüvvələrlə əvvəlki “sakit koalisiya” modelindən imtina etdiyini göstərir. Regional güclərin – xüsusilə Səudiyyənin – mövqeyinə yaxınlaşma, İsraillə münasibətlərin balanslaşdırılması və daxildə müxalifətin populyarlığını cilovlamaq məqsədi bu qərarı şərtləndirən əsas faktorlardır.
Bu addım həmçinin İordaniyanın gələcək siyasi sabitliyi üçün ciddi sınaq ola bilər. Xüsusilə iqtisadi böhran, işsizlik və korrupsiya səbəbilə artan xalq narazılığı fonunda, təşkilatlanmış islamçı müxalifəti qadağan etmək daxildə daha böyük təlatümlərə səbəb ola bilər.