BAKI, AzerVoice

1842-ci il yanvarın 13-də Britaniya ordusunun hərbi həkimi William Bryden Əfqanıstanın Cəlalabad şəhərində yerləşən Britaniya gözətçi postuna çatdı. O, Kabildən geri çəkilən 16 min nəfərlik ingilis–hind ekspedisiya qüvvəsindən sağ qalan yeganə şəxs idi. Bryden Xeybər keçidi ərazisində baş verən dəhşətli qətliamdan danışaraq bildirdi ki, əfqan döyüşçüləri məğlub olmuş qoşunlara və onlarla birlikdə hərəkət edən düşərgə sakinlərinə heç bir aman verməyiblər.

XIX əsrdə Böyük Britaniya Rusiyanın təsirinin Hindistandakı müstəmləkə ərazilərinə yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə qonşu Əfqanıstanda mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Bu məqsədlə London Əfqanıstan hökmdarı Dost Məhəmmədi devirməyə və onun yerinə Britaniyaya yaxınlığı ilə tanınan keçmiş əmiri hakimiyyətə gətirməyə cəhd göstərdi. Bu açıq müdaxilə 1839-cu ildə Birinci İngilis–Əfqan müharibəsinin başlamasına səbəb oldu.

İngilis–hind ordusu Kabili ələ keçirdikdən sonra Dost Məhəmməd 1840-cı ildə təslim oldu. Lakin Kabildə baş verən üsyan Britaniya qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur etdi. Geri çəkilmə 1842-ci il yanvarın 6-da başladı, lakin sərt hava şəraiti ordunun irəliləməsini ləngitdi. Bu zaman Dost Məhəmmədin oğlu tərəfindən idarə olunan əfqan dəstələri kolonaya hücum etdilər. Hücum zamanı sağ qalanlar isə sonradan kütləvi şəkildə qətlə yetirildi.

Nəticədə 4 500 əsgər və 12 000 düşərgə sakini həyatını itirdi. Faciədən yalnız Dr. William Bryden xilas ola bildi və o, baş verən hərbi fəlakətin təfərrüatlarını dünyaya çatdırdı.

Hadisələrə cavab olaraq 1843-cü ildə Britaniya ordusu yenidən Kabula daxil olaraq şəhərin bir hissəsini yandırdı. Elə həmin il müharibə başa çatdı və hakimiyyətə qaytarılan Dost Məhəmməd 1857-ci ildə Britaniya ilə ittifaq sazişi imzaladı. 1878-ci ildə başlayan İkinci İngilis–Əfqan müharibəsi isə iki ildən sonra Britaniyanın Əfqanıstanın xarici siyasətinə nəzarəti ələ keçirməsi ilə yekunlaşdı.