BAKI,AzerVoice

Tibetli dini və siyasi lider, sürgündə yaşayan Dalay Lama, Çinin Tibet üzərindəki hökmranlığına qarşı zorakılığa yol vermədən apardığı mübarizəyə görə 1989-cu il bu gün Nobel Sülh Mükafatı ilə təltif edildi.

14-cü Dalay Lama 1935-ci ildə Tibetdə, ölkənin şimal-şərqindəki kiçik bir kənddə Tenzin Gyatso adı ilə dünyaya gəlib. O, üç yaşında olarkən Tibet rahibləri onu ziyarət etmiş və mərhum 13-cü Dalay Lamanın yenidən doğulmuş bədəni (reenkarnasiyası) olduğunu elan etmişdilər. Rahiblər bu qərara işarələr, yuxular və dini əlamətlər əsasında gəlmişdilər. Beş yaşında Tenzin Gyatso Tibet paytaxtı Lhasaya aparıldı və Tibet Buddizminin ali lideri kimi taxta çıxarıldı.

Tibet, Mərkəzi Asiyanın dağlıq yaylalarında yerləşən geniş bir regiondur və XIV əsrdən bəri Dalay Lamalar tərəfindən idarə olunurdu. XX əsrin əvvəllərində çinlilərin bölgə üzərində daha çox nəzarət qurmaq cəhdlərinə tibetlilər müqavimət göstərmişdi. 1911-1912-ci illərdəki Çin inqilabı zamanı tibetlilər çinli rəsmiləri və mülki şəxsləri qovaraq formal şəkildə müstəqilliklərini elan etdilər.

1950-ci ilin oktyabrında Çin Kommunist Ordusu Tibeti işğal etdi və zəif təchiz olunmuş tibet ordusunu tez bir zamanda məğlub etdi. Gənc Dalay Lama BMT-yə müraciət etsə də, bu çağırış cavabsız qaldı. 1951-ci ildə Çinlə sülh sazişi imzalandı: Tibet “Çinin milli muxtar regionu” elan olundu. Formal olaraq Dalay Lamanın hakimiyyəti altında görünsə də, real güc Çin Kommunist Komissiyasının əlində idi. Bu dövrdə dindar tibetlilər Çinin anti-dini qanunvericiliyi altında çox əziyyət çəkirdilər.

1959 üsyanı və sürgün həyatı

İllərlə davam edən narazılıqlardan sonra 1959-cu ilin martında genişmiqyaslı üsyan baş verdi. Çin qoşunları qiyamı qan içində yatırdı, Dalay Lama isə 100,000 tibetli ilə birlikdə Hindistana qaçdı. O, Himalay dağlarının ətəklərində yerləşən Dharamsalada sürgün hökuməti qurdu. Bu hökumət demokratik əsaslarla fəaliyyət göstərirdi.

Tibetdə isə Çin hakimiyyəti daha da sərtləşdi. Dalay Lama Çin hakimiyyətini soyqırımda günahlandırdı. 1966-cı ildən başlayan Çin Mədəniyyət İnqilabı zamanı tibet buddizminin təqibi daha da gücləndi: din qadağan edildi, minlərlə monastır dağıdıldı.

1976-cı ildə dini qadağalar qaldırılsa da, Çin repressiyaları davam edirdi.

Dalay Lama Dharamsaladan bütün dünyaya səyahət edərək, tibetlilərin vəziyyətini beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırdı. 1987-ci ildə Lhasada böyük anti-Çin iğtişaşları baş verdi, 1988-ci ildə isə bölgədə hərbi vəziyyət elan edildi. Sülh axtarışında Dalay Lama Tibet müstəqilliyi tələbini geri çəkdi və Çinin müdafiə və xarici işlərə nəzarət etdiyi, lakin daxildə muxtar, özünüidarə edən Tibet təklif etdi. Çin bu təklifi rədd etdi.

1989-cu ildə Dalay Lama Nobel Sülh Mükafatına layiq görüldü. Onun avtobioqrafiyası - “Sürgündə azadlıq” 1990-cı ildə çap olundu.