BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün.
Müsəlman şəxsiyyətini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər nədən ibarət olmalıdır? Bu sual təkcə fərdi dindarlıqla deyil, insanın kainatla, cəmiyyətlə və özü ilə münasibətinin necə qurulduğu ilə birbaşa bağlıdır.
Müsəlman şəxsiyyət ilk növbədə kainat, insan və insan təbiəti haqqında doğru və müfəssəl biliklərə sahib olmalıdır. Bu biliklər yalnız sadə müşahidələrə əsaslana bilməz. Çünki insan özünün və ixtiyarında olan bütün texniki vasitələrin imkanlarını bir araya gətirsə belə, kainat qarşısında aciz qalır. Təkcə elmi tədqiqatlar vasitəsilə varlığın mahiyyətinə dair tam və bütöv təsəvvür formalaşdırmaq mümkün deyil. Elm insanı müəyyən həddə qədər aparır, lakin onu mütləq həqiqətə çatdırmır.
Məhz bu səbəbdən müsəlmanın əsas istiqamətləndiricisi Allahın kitabıdır. Allah-Təala hər şeyin yaradıcısıdır və Qurani-Kərimdə dəfələrlə kainatı və yeri insanın xidmətinə verdiyini bildirir. İnsan isə bütün iddialarına və imkanlarına baxmayaraq, mahiyyət etibarilə acizdir; yalnız Allahın mərhəməti və Onun izin verdiyi ölçülərdə əldə etdiyi biliklər sayəsində varlığını davam etdirir. Bu idrak müsəlmanın dünyaya baxışında təkəbbürü deyil, məsuliyyəti; hökmranlığı deyil, əmanət şüurunu formalaşdırmalıdır.
Müsəlmanın ikinci əsas vəzifəsi yüksək mədəni səviyyəyə malik olmaqdır. Mədəni səviyyə yalnız dini biliklərlə məhdudlaşmır. Bu, insanın onu əhatə edən dünya, ictimai proseslər, siyasi və mədəni axınlar haqqında anlayış sahibi olması deməkdir. Müsəlman etiqadına görə bəzi düşüncə və yanaşmaları qəbul etməyə bilər, lakin bu, onların mövcudluğu və təsiri barədə məlumatsız qalmaq anlamına gəlməməlidir. Əksinə, müsəlman bu prosesləri tanımalı, anlamalı və sağlam şəkildə dəyərləndirməyi bacarmalıdır.
Bu çərçivədə sənət, ədəbiyyat və digər mədəni sahələr də mühüm yer tutur. İslam dini bu sahələri qadağan etmir; əksinə, onlara müəyyən meyarlar qoyur. Bu meyarların əsas mahiyyəti insanı Allaha üsyana, günaha və ya ictimai əxlaqın pozulmasına təşviq etməməsidir. Problem fəaliyyətin özündə deyil, onun məqsədində və istiqamətindədir.
Beləliklə, müsəlman şəxsiyyət yalnız ibadətlə məhdudlaşan bir kimlik deyil. O, həm kainat qarşısında məsuliyyət daşıyan, həm cəmiyyəti anlayan, həm də mədəniyyətlə təmasda olan bir şəxsiyyətdir. Bu tarazlıq qorunmadıqda ya dini fanatizm, ya da dindən qopmuş səthi dünyəvilik ortaya çıxır.
Növbəti yazılarda möminin ictimai vəzifələri mövzusu daha konkret başlıqlar altında davam etdiriləcək.